Gan đang bị “phá” mỗi ngày bởi chính thói quen của người trẻ
Thói quen phá gan là tập hợp những hành vi lặp đi lặp lại hàng ngày như ăn uống thiếu khoa học, lạm dụng rượu bia, thức khuya kéo dài, dùng thuốc bừa bãi và nuông chiều cảm xúc tiêu cực, khiến tế bào gan tổn thương âm thầm, suy giảm chức năng thanh lọc, thải độc và chuyển hóa, từ đó làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, xơ gan, ung thư gan và tử vong sớm. Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế thuộc WHO, bệnh gan gây khoảng 2 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó xơ gan và ung thư gan chiếm phần lớn, biến ung thư gan thành một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu do ung thư trên toàn cầu. Điều đáng sợ là gan được gọi là “cơ quan câm”: tổn thương giai đoạn đầu gần như không có triệu chứng, nên người trẻ càng dễ chủ quan, cứ nghĩ mình khỏe cho đến khi quá muộn.
Ăn kiêng cực đoan và lối sống thiếu dinh dưỡng: cái bẫy "healthy" phá gan
Một trong những thói quen phá gan phổ biến nhất ở người trẻ là ăn kiêng quá mức, nhịn ăn dài ngày hoặc thay bữa chính bằng thực đơn thiếu chất. Tế bào gan cần đủ đạm, chất béo tốt và vi chất để sửa chữa tổn thương và duy trì chuyển hóa. Khi cơ thể không được nuôi dưỡng đúng, gan buộc phải “đốt” chính kho dự trữ của mình, dẫn đến thoái hóa mỡ và gan nhiễm mỡ do suy dinh dưỡng. Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh Gan Hoa Kỳ cảnh báo việc giảm cân quá nhanh, trên 1 kg mỗi tuần, khiến mỡ phân hủy ồ ạt, axit béo tự do tăng vọt và gan bị quá tải, lâu dần để lại sẹo khó hồi phục. Những chế độ ăn hà khắc, bỏ hẳn chất béo, chỉ uống nước ép hoặc ăn rau quả triền miên không phải là lối sống khỏe; đó là kiểu “bảo vệ gan hàng ngày” trên lý thuyết nhưng trên thực tế đang bào mòn gan từng chút một. Nếu bạn phải trả giá bằng gan nhiễm mỡ, mọi thân hình thon gọn đều trở nên vô nghĩa.
| Thói quen | Hậu quả với gan | Lời khuyên |
|---|---|---|
| Nhịn ăn, bỏ bữa | Gan tự phân hủy mỡ dự trữ, gan nhiễm mỡ do suy dinh dưỡng | Ăn đủ 3 bữa, ưu tiên đạm, rau, chất béo tốt |
| Giảm cân cấp tốc | Mỡ phân hủy ồ ạt, gan quá tải chuyển hóa axit béo | Giảm chậm ≤1kg/tuần, kết hợp vận động |
| Chỉ ăn salad/nước ép | Thiếu đạm và vi chất, gan suy kiệt lâu dài | Đa dạng thực phẩm, không loại bỏ hoàn toàn nhóm chất |
Rượu bia và thức khuya: cặp đôi tàn phá sức khỏe gan nguy hiểm
Nếu phải chọn ra một thói quen phá gan nhanh nhất, rượu bia gần như luôn đứng đầu danh sách. Quá trình chuyển hóa ethanol tạo ra acetaldehyde – chất độc trực tiếp làm hoại tử tế bào gan và kích thích hình thành mô sẹo không thể phục hồi. WHO cho biết tiêu thụ rượu bia là nguyên nhân trực tiếp của hơn 50% ca tử vong do xơ gan toàn cầu. Một phân tích trên 33.272 bệnh nhân viêm gan B cho thấy: so với người không uống, người dùng rượu có nguy cơ xơ gan cao gấp 2,61 lần và ung thư gan cao gấp 2,27 lần; mỗi 12g cồn mỗi ngày (khoảng một lon bia) đã làm tăng thêm nguy cơ biến chứng. Người nhiễm HBV hoàn toàn không có khái niệm “ngưỡng uống an toàn” cho gan. Thức khuya lại là chất xúc tác nguy hiểm khác: sau 23 giờ, nhịp sinh học bị đảo lộn, gan không kịp thải độc và tự phục hồi, việc mất ngủ kéo dài làm rối loạn gen chuyển hóa lipid, tăng stress oxy hóa và thúc đẩy gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan. Các bác sĩ thậm chí nhận định: "Không phải cứ ngủ sớm là gan khỏe, có những thói quen ít ai để ý lại hại gan hơn rất nhiều".
Lạm dụng thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược: gan không phải “máy lọc vô hạn”
Thời đại tự chữa bệnh bằng Google khiến lạm dụng thuốc trở thành thói quen phá gan âm thầm nhưng phổ biến. Thuốc giảm đau, thuốc bổ, thực phẩm chức năng hỗ trợ gan, thảo dược “thanh lọc cơ thể” được uống như kẹo, không ai kiểm soát tương tác, liều lượng hay độc tính. Bác sĩ gan mật cảnh báo: nhiều người tự ý dùng thuốc, sắc thảo dược truyền miệng hoặc uống sản phẩm không rõ nguồn gốc, khiến gan ngộ độc cấp tính và suy chức năng nặng. Điều đáng sợ không nằm ở chữ "thảo dược" mà ở việc coi đó là thứ vô hại, dùng song song hoặc thay thế thuốc kê toa mà không hỏi bác sĩ. Ngay cả thuốc kháng virus trong điều trị viêm gan B cũng bị nhiều người tự ý giảm liều hoặc ngưng khi thấy xét nghiệm “đẹp” hơn, vô tình mở cửa cho virus bùng phát, tăng nguy cơ kháng thuốc và mất kiểm soát bệnh. Gan không có dây thần kinh cảm giác đau, nên đến khi bạn thấy mệt triền miên, vàng da, vàng mắt, thường là lúc tổn thương đã nghiêm trọng. Muốn bảo vệ gan hàng ngày, hãy từ bỏ thói quen tự kê đơn và xem mọi viên thuốc là vô hại.
Cảm xúc tiêu cực kéo dài và chủ quan với viêm gan B: kẻ giết gan âm thầm
Không ít người nghĩ sức khỏe gan nguy hiểm chủ yếu đến từ rượu bia và thức khuya, nhưng các bác sĩ nhấn mạnh thêm hai "sát thủ" thường bị bỏ qua: cảm xúc tiêu cực kéo dài và thái độ chủ quan với viêm gan B. Trường hợp ông Đỗ – bệnh nhân HBV – là lời nhắc đau xót: dù đã cai rượu bia và ngủ sớm, ông vẫn tự ý giảm thuốc, thường xuyên ăn đồ mốc và hay tức giận, để rồi bệnh chuyển nặng rõ rệt. Aflatoxin B1 từ thực phẩm nấm mốc là chất gây ung thư gan hàng đầu, đặc biệt nguy hiểm khi cộng hưởng với cơ địa dương tính HBV, khiến nguy cơ khối u tăng vọt. Trong khi đó, báo cáo hepatitis toàn cầu cho thấy chỉ 4,3% người mắc HBV mạn được điều trị, dù năm 2024 có khoảng 1,1 triệu ca tử vong liên quan đến bệnh này, tăng 17% so với 2015. Giảm thói quen gây hại, tuân thủ thuốc, tái khám định kỳ là "lá chắn" vững nhất để chung sống hòa bình với virus và giữ gan không trượt dốc. Gan sẽ không lên tiếng; chính bạn phải lên tiếng bằng việc dừng 5 thói quen phá gan và đi kiểm tra gan định kỳ nếu thuộc nhóm nguy cơ cao.
