Gan không kêu đau, nhưng thói quen xấu thì kêu tên bạn
Thói quen tổn hại gan là những hành vi lặp lại mỗi ngày như thức khuya, ăn muộn trước ngủ, tự ý dùng thuốc, bỏ bữa sáng hay thiếu ngủ, khiến gan phải làm việc sai nhịp sinh học, rối loạn chuyển hóa mỡ và đường, từ đó âm thầm dẫn đến gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan và cả bệnh tim mạch mà người trẻ thường không nhận ra.
Điều đáng lo không phải là một bữa nhậu hiếm hoi, mà là kiểu sống “cố thêm chút nữa” lặp lại mỗi ngày. Khi bạn thức khuya để làm việc, uống thuốc bừa để đỡ đau đầu, ăn vội lúc nửa đêm rồi ngủ luôn, gan phải gánh toàn bộ hậu quả. Ba thói quen âm thầm nhưng phổ biến ở người trẻ – thức khuya kèm thiếu ngủ, tự ý dùng thuốc và căng thẳng kéo dài – đang bào mòn gan nhanh hơn bạn tưởng. Nếu không thay đổi, bạn có thể rơi vào nhóm gan nhiễm mỡ dù vẫn nghĩ mình “khá khỏe”, “vẫn tập thể dục đều” và “ăn cũng đâu có nhiều chất béo”.
Ăn muộn trước khi ngủ: bữa ăn khuya đắt nhất đời bạn
Thói quen ăn muộn trước ngủ – từ vài chiếc bánh, gói snack đến phần cơm tối trễ – đang bị xem nhẹ một cách nguy hiểm. Một nghiên cứu trên 199.155 người cho thấy những người thường xuyên ăn vào ban đêm có nguy cơ xơ gan tăng 28% và gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa tăng 36% so với nhóm ăn đúng giờ. Đây là con số đủ để biến bữa ăn khuya thành “khoản nợ” sức khỏe rất đắt.
Lý do là gan hoạt động theo nhịp sinh học: ban đêm, cơ thể chuẩn bị nghỉ, khả năng xử lý đường và sử dụng năng lượng giảm đi. Khi bạn ăn muộn, năng lượng dư dễ chuyển thành mỡ, trong đó có mỡ ở gan. Ăn muộn trước ngủ lặp lại nhiều năm là con đường ngắn nhất dẫn tới gan nhiễm mỡ, đặc biệt khi khẩu phần giàu tinh bột, đồ chiên rán, nước ngọt. Nếu bạn vẫn nghĩ “ăn khuya chút cho dễ ngủ” thì thực tế là bạn đang cho gan một ca làm thêm giờ không được trả lương.
Thiếu ngủ, bỏ bữa sáng: kẻ tiếp tay cho cholesterol cao và gan nhiễm mỡ
Ngủ không đủ giấc và bỏ bữa sáng không chỉ khiến bạn mệt mỏi mà còn kéo theo rối loạn mỡ máu và hại gan. Thiếu ngủ kéo dài làm các chỉ số cholesterol xấu hơn, chất lượng giấc ngủ kém liên quan đến tăng LDL và triglyceride – hai yếu tố quan trọng trong cholesterol cao. Khi cholesterol LDL tăng, mảng bám tích tụ trong động mạch, gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch, đồng thời phản ánh hệ chuyển hóa đang có vấn đề – điều luôn gắn chặt với sức khỏe gan.
Thêm vào đó, thói quen bỏ bữa sáng được ghi nhận có thể làm rối loạn mức cholesterol. Bạn bỏ bữa sáng, ăn dồn về tối, lại ăn muộn trước ngủ, gan phải xử lý một lượng lớn năng lượng vào thời điểm tệ nhất trong ngày. Vòng xoáy này khiến gan nhiễm mỡ và rối loạn mỡ máu dễ xuất hiện dù bạn không hề ăn quá nhiều chất béo. Nếu bạn đang sống kiểu “đêm cày, sáng nhịn, trưa ăn qua loa, tối ăn bù”, hãy coi đó là lời cảnh báo sớm cho gan và tim mạch của mình.
Tự ý dùng thuốc và stress kéo dài: cú đánh kép vào gan người trẻ
Một trong những thói quen tổn hại gan rõ ràng nhất là tự ý dùng thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc bổ mà không hỏi bác sĩ. Gan là cơ quan chuyển hóa nhiều loại thuốc, nên dùng sai liều, dùng chồng nhiều loại hoặc uống lại đơn cũ đều có thể gây tổn thương tế bào gan. Paracetamol – thuốc giảm đau hạ sốt rất phổ biến – nếu dùng quá liều có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng. Nguy hiểm hơn, nhiều người không biết rằng thuốc cảm cúm cũng chứa paracetamol, dẫn đến tổng liều vượt ngưỡng an toàn.
Song song đó, căng thẳng kéo dài và thường xuyên tức giận không làm gan “cháy” ngay, nhưng lại phá nát lối sống của bạn. Stress khiến bạn ngủ ít, ăn uống thất thường, ít vận động, thậm chí tìm đến rượu bia để giải tỏa. Những thay đổi này làm tăng nguy cơ thừa cân, rối loạn chuyển hóa và gan nhiễm mỡ. Uống nhiều rượu bia lâu dài còn đẩy nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan lên cao. Ba thói quen – thuốc bừa, stress, rượu bia – kết hợp lại thành cú đánh kép, thậm chí là cú đánh “ba trong một” vào gan người trẻ.
Vì sao vẫn gan nhiễm mỡ dù tập đều, kiêng béo – và bạn cần thay đổi thế nào?
Nhiều người sốc khi siêu âm ra gan nhiễm mỡ dù vẫn tập thể dục và kiêng đồ béo. Bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết mỡ gan tích tụ ở nhiều người liên quan đến tình trạng kháng insulin – cơ thể đáp ứng kém với insulin, làm rối loạn sử dụng và dự trữ năng lượng. Nhóm bệnh này hiện được gọi là gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD). Một người ăn uống khá cẩn thận, thậm chí cân nặng bình thường, vẫn có thể có nhiều mỡ quanh cơ quan trong bụng và ít cơ.
Một số người có thể tiến triển từ gan nhiễm mỡ sang viêm gan, xơ hóa, rồi xơ gan; khi bệnh nặng, có thể xảy ra suy gan, biến chứng xơ gan và ung thư gan. Điều này cho thấy chỉ kiêng chất béo và tập thể dục là chưa đủ. Nếu vẫn uống nước ngọt, trà sữa, nước ép nhiều đường hoặc ăn khẩu phần quá lớn, cơ thể vẫn dư năng lượng và mỡ tiếp tục tích tụ ở gan. Nếu đã thay đổi lối sống mà gan vẫn nhiễm mỡ, cần đánh giá lại toàn diện – từ khẩu phần, vòng eo, cân nặng, chương trình vận động đến thói quen ngủ, ăn muộn trước ngủ, dùng thuốc – cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Kết luận: Muốn bảo vệ gan, phải sửa cả lối sống chứ không chỉ bỏ rượu
Gan nhiễm mỡ không còn là bệnh của người lớn tuổi, thừa cân hay nghiện rượu. Nó là kết quả cộng dồn của nhiều thói quen tổn hại gan: thức khuya, ăn muộn trước ngủ, thiếu ngủ, bỏ bữa sáng, tự ý dùng thuốc, căng thẳng kéo dài, ít vận động và khẩu phần ăn dư năng lượng. Một số người từ gan nhiễm mỡ có thể tiến triển đến viêm gan, xơ hóa, xơ gan, suy gan và ung thư gan nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.
Mỗi người cần chủ động kiểm tra sức khỏe, đặc biệt là khi có cholesterol cao hoặc nghi ngờ rối loạn mỡ máu, bằng cách trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá nguy cơ tim mạch và xây dựng kế hoạch kiểm soát phù hợp. Ba thói quen âm thầm nhưng nguy hiểm – ăn khuya, dùng thuốc bừa, sống trong stress và thiếu ngủ – hoàn toàn có thể thay đổi nếu bạn coi gan là “tài khoản tiết kiệm” dài hạn của mình. Ngừng rút cạn gan mỗi đêm, bắt đầu trả lại cho nó bằng giấc ngủ đủ, bữa ăn đúng giờ, vận động đều và dùng thuốc có trách nhiệm – đó là cách thiết thực nhất để bảo vệ gan hôm nay và tránh trả giá ngày mai.
