Nhóm Bergen và tín hiệu NATO chiến lược Mỹ mới
Mỹ tái định hình NATO thông qua chiến lược chọn lọc đồng minh, ưu ái những nước đáp ứng chuẩn chi tiêu và năng lực quân sự, đồng thời gạt ra bên lề các thành viên lớn nhưng “khó bảo”, tạo ra một cấu trúc hợp tác mới song song với liên minh phòng thủ châu Âu truyền thống và đặt câu hỏi về mức độ gắn bó của Mỹ với an ninh châu Âu lâu dài. Cuộc họp do Lầu Năm Góc chủ trì, với Thứ trưởng Quốc phòng phụ trách chính sách Elbridge Colby đứng ra tổ chức, chỉ mời Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Ba Lan, Đức và Hà Lan tham dự. Việc Anh, Pháp cùng Estonia, Latvia, Litva – những nước đi đầu trong răn đe Nga – bị loại khỏi bàn thảo khiến nhiều nhà ngoại giao châu Âu nói thẳng họ không hiểu nổi tiêu chí lựa chọn. Nếu Nhóm Bergen là “động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi” của NATO như một nhà ngoại giao mô tả, thì đó là động lực nằm trong tay Washington.
Tư duy “đồng minh kiểu mẫu” dưới thời Trump và hệ quả
Việc chọn lọc đồng minh không phải quyết định ngẫu nhiên, mà nối dài tư duy “đồng minh kiểu mẫu” được Tổng thống Donald Trump nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Ông Trump công khai chỉ trích các thành viên NATO về mức chi tiêu quốc phòng và việc không ủng hộ cuộc chiến của Mỹ chống Iran. Theo truyền thông, Nhà Trắng từng cân nhắc một danh sách “ngoan và không ngoan” với các đồng minh, dựa trên mức độ đáp ứng yêu cầu của Washington. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định những nước ủng hộ lợi ích Mỹ sẽ được coi là đối tác kiểu mẫu, còn những nước không làm như vậy sẽ phải đối mặt với hệ quả. Tư duy thưởng–phạt này đẩy NATO chiến lược Mỹ khỏi mô hình “một liên minh, một tiêu chuẩn” sang “liên minh nhiều tốc độ”, nơi chuẩn mực không còn là nghĩa vụ hiệp ước mà là mức độ “nghe lời” Washington.
NATO 3.0: Mỹ lùi bước, châu Âu phải tự đứng mũi chịu sào
Trong bức tranh đó, lời kêu gọi “NATO 3.0” của Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth là bước tiếp theo của quá trình Mỹ rút dần khỏi vai trò lá chắn thường trực cho châu Âu. Ông mô tả NATO mới phải là một liên minh quân sự cứng rắn, có năng lực răn đe ngay tại lục địa này và đi đầu trong phòng thủ thông thường châu Âu. Vài tuần trước phát biểu này, Washington đã thông báo với các đồng minh rằng Mỹ sẽ không còn cung cấp một số tàu chiến và máy bay nếu một thành viên NATO bị tấn công. Câu nói “châu Âu phải đi đầu trong việc bảo vệ chính mình” vì thế không chỉ là lời khuyên, mà là thông báo về việc thu hẹp cam kết. Mỹ vẫn giữ vũ khí hạt nhân tại châu Âu như thành tố răn đe trung tâm, nhưng rõ ràng đang tìm cách giảm vai trò trong phòng thủ thông thường – phần tốn kém và đòi hỏi đầu tư dài hơi.
Áp lực chi tiêu và ba bước phòng thủ trước Nga
Trong khi Mỹ siết lại danh sách đối tác, NATO tập thể lại đang phải nâng cấp khả năng tự vệ trước Nga. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Ankara, các đồng minh cam kết viện trợ quân sự cho Ukraine trong các năm tới và tái khẳng định mục tiêu dành 5% GDP cho quốc phòng và chi liên quan đến an ninh vào năm 2035. Tổng thư ký Mark Rutte giải thích rằng NATO đã hoàn tất phân tích năng lực, xác định cần khoảng 3,4–3,6% GDP cho chi quốc phòng cốt lõi và 1,5% cho đầu tư an ninh rộng hơn như an ninh mạng, hạ tầng. Song song, cựu Tư lệnh tối cao lực lượng Đồng minh James Stavridis cảnh báo NATO phải khẩn cấp thực hiện ba bước: huy động toàn bộ nguồn lực tình báo để vạch trần các tổ chức Nga tham gia tấn công hỗn hợp; chuẩn bị trước cho những hành động quyết đoán hơn bằng giám sát tăng cường và lực lượng phản ứng nhanh; và sẵn sàng vượt qua phòng thủ để chuyển sang thế tấn công, trong đó có việc cung cấp cho Ukraine vũ khí tấn công tinh vi hơn. Ba bước này cho thấy liên minh phòng thủ châu Âu đang phải nghĩ theo cách chủ động hơn, không còn trông cậy vào “ô an ninh” Mỹ như trước.
Tái cấu trúc NATO: cơ hội cho an ninh châu Âu độc lập hay rủi ro chia rẽ?
Tiêu chí lựa chọn thành viên Nhóm Bergen đến nay vẫn mù mờ, ngay cả với một số nước được mời. Việc Đan Mạch có thể là nước tiếp theo sau khi đồng ý cho Mỹ mở rộng hiện diện quân sự tại Greenland càng khiến nhiều người nghi ngờ đây là một cấu trúc ưu tiên lợi ích địa–chiến lược của Washington hơn là lợi ích chung của NATO. Các thành viên nhóm khẳng định sẽ xây dựng đề xuất để đưa ra toàn liên minh xem xét và thảo luận, nhưng cảm giác “bị phân nhóm tốt–xấu” là có thật. Về dài hạn, cách tiếp cận Trump NATO đồng minh này vừa tạo động lực cho an ninh châu Âu độc lập – buộc các nước tăng chi, tăng năng lực – vừa tạo rủi ro: một NATO phân mảnh, nơi nêu cao kỷ luật ngân sách nhưng đánh mất vốn quý là niềm tin chiến lược. Bài toán của châu Âu lúc này không phải chọn giữa Mỹ hay tự chủ, mà là học cách thiết kế liên minh phòng thủ châu Âu đủ mạnh để dù Mỹ có đổi chiến lược, NATO vẫn không rạn nứt.
