Động thái gây sốc: Mỹ chọn lọc đồng minh trong họp NATO
Việc chính quyền Donald Trump loại trừ một số đồng minh châu Âu khỏi cuộc họp NATO tại Ba Lan là động thái trong đó Lầu Năm Góc chỉ mời một nhóm quốc gia được xem là đáp ứng tốt các yêu cầu về chi tiêu quốc phòng và ưu tiên chiến lược của Washington, qua đó đặt ra câu hỏi liệu đây là bước mở đầu cho NATO cải tổ hay cho một cấu trúc liên minh mới hoàn toàn. Cuộc họp do Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách chính sách Elbridge Colby đứng ra tổ chức, với danh sách tham dự chỉ gồm Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Ba Lan, Đức và Hà Lan. Về hình thức, đây là một nhóm công tác bàn về tương lai NATO, nhưng trên thực tế nó thể hiện cách Mỹ đang tái thiết quan hệ Mỹ NATO theo hướng phân loại đồng minh “kiểu mẫu” và đồng minh bị xếp vào nhóm bên lề. Chính điểm khởi đầu đầy tính chọn lọc này khiến cuộc họp không còn là một nỗ lực kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành tín hiệu chính trị mạnh về việc Washington muốn định nghĩa lại chiến lược liên minh và trật tự an ninh châu Âu.
Nhóm Bergen: hạt nhân cho NATO cải tổ hay một liên minh trong lòng liên minh?
Các cuộc gặp được biết đến với tên gọi Nhóm Bergen, bắt đầu từ cuộc họp tại Bergen (Na Uy) tháng 6 và tiếp tục mở rộng với cùng một nhóm nước được lựa chọn. Ông Colby mô tả đây là các đồng minh “đang nhanh chóng đáp ứng các cam kết chi tiêu đạt được tại The Hague, có quy mô để đóng góp và sẵn sàng bắt tay vào những công việc thực tế”. Câu nói này là tuyên bố công khai về tiêu chí: ai chi đủ, đủ mạnh và đủ sẵn lòng theo ưu tiên của Mỹ thì được ngồi bàn. Một nhà ngoại giao tham gia khẳng định Nhóm Bergen không nhằm làm suy yếu NATO, mà muốn trở thành “động lực cho quá trình chuyển đổi của toàn bộ liên minh”. Về lý thuyết, NATO cải tổ thông qua các nhóm hiệu quả hơn không phải ý tưởng xấu. Tuy nhiên, việc Đan Mạch chỉ có thể được mời sau thỏa thuận cho phép Mỹ mở rộng hiện diện quân sự tại Greenland cho thấy nhóm này không đơn thuần là diễn đàn chuyên môn, mà là công cụ thưởng – phạt trong chiến lược liên minh của Washington.
Những cái tên bị loại và rủi ro cho an ninh châu Âu
Việc Anh, Pháp cùng ba nước Baltic – Estonia, Latvia, Litva – không được mời là chi tiết khiến nhiều nhà quan sát lo ngại nhất. Đây đều là đồng minh châu Âu tích cực đóng góp cho quốc phòng NATO và giữ vai trò xung yếu trong nỗ lực răn đe Nga tại sườn đông châu Âu. Nếu các trụ cột này bị đẩy ra khỏi bàn thảo luận về chiến lược, thông điệp gửi đến Moskva không phải là sức mạnh tập thể, mà là một liên minh đang phân tán. Trong bối cảnh NATO liên tục nhấn mạnh đoàn kết, đặc biệt khi các lãnh đạo vừa cùng nhau khẳng định cam kết phòng thủ tập thể và đặt mục tiêu tăng mạnh tỷ lệ GDP dành cho quốc phòng và an ninh, việc xuất hiện một cơ chế song song chọn lọc đồng minh là nghịch lý. Một nhà ngoại giao cảnh báo rằng nếu Mỹ “cố chia NATO thành nhóm tốt và nhóm xấu thì điều đó nguy hiểm đối với Mỹ. Nhưng với châu Âu, đây là vấn đề sống còn”. Nói cách khác, chính lúc NATO đang tìm cách tự vệ trước Nga, sự không thống nhất nội bộ lại là mối nguy lớn nhất cho an ninh châu Âu.
Chiến lược liên minh kiểu Trump: danh sách “ngoan – không ngoan” và sự phân hóa
Động thái chọn nhóm đồng minh riêng không phải diễn ra trong khoảng trống chính sách. Tổng thống Donald Trump và các quan chức cấp cao nhiều lần cảnh báo sẽ ưu đãi những nước được coi là “đồng minh kiểu mẫu”, đồng thời gây sức ép với những quốc gia không ủng hộ các ưu tiên của Mỹ, từ chi tiêu quốc phòng đến lập trường với Iran. Nhà Trắng thậm chí từng cân nhắc một danh sách “tốt và xấu” để phân loại đồng minh theo mức độ đáp ứng yêu cầu của Washington. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth công khai nói rằng những nước ủng hộ lợi ích của Mỹ sẽ là “đối tác kiểu mẫu”, còn những nước không làm như vậy có thể phải đối mặt với hệ quả. Nhóm Bergen, vì thế, trông giống phần hiện thực hóa của tư duy này: một vòng tròn ưu tiên dành cho những ai đạt chuẩn theo định nghĩa do Mỹ đặt ra. Về mặt chiến lược liên minh, cách tiếp cận dựa trên thưởng – phạt ngắn hạn có thể kích thích một số nước tăng chi tiêu, nhưng cái giá phải trả là nguy cơ biến NATO từ một hiệp ước phòng thủ tập thể thành mạng lưới các “câu lạc bộ con”, nơi lòng tin bị chia nhỏ theo thang điểm Washington.
Tương lai NATO: cải tổ cần bao trùm, không phải chọn lọc
Nhìn từ góc độ cải tổ, rõ ràng NATO cần những nhóm làm việc hiệu quả để xây dựng sáng kiến, sau đó đem ra toàn khối thảo luận và thông qua. Nhưng cải tổ chỉ bền vững nếu dựa trên nguyên tắc bao trùm và minh bạch, chứ không phải trên cảm giác bị phân loại giữa các đồng minh châu Âu. Một số nhà ngoại giao tham gia Nhóm Bergen khẳng định các đề xuất sẽ được trình lên toàn liên minh, song chính họ cũng thừa nhận một số nước không hài lòng vì bị loại khỏi thảo luận ban đầu. Đây là điểm then chốt: quá trình ra quyết định quan trọng về quan hệ Mỹ NATO và an ninh châu Âu không thể diễn ra trong không gian hạn chế, thiếu giải thích về tiêu chí và mục đích. Nếu Mỹ muốn NATO cải tổ để “tốt hơn, mạnh hơn, bền vững hơn” như tuyên bố, việc đầu tiên cần làm không phải là dựng rào giữa đồng minh, mà là đặt lại ưu tiên trên nền tảng phòng thủ tập thể, đảm bảo mọi nước – lớn hay nhỏ, “kiểu mẫu” hay không – đều thấy mình là một phần của cùng một liên minh.
