Sét đánh: mối đe dọa bị xem nhẹ và cái giá của sự chủ quan
Sơ cứu sét đánh là tập hợp các bước đánh giá, cấp cứu và vận chuyển nạn nhân sau tai nạn sét đánh, tập trung vào phát hiện ngừng tim, ngừng thở và xử trí bỏng, chấn thương để tận dụng thời gian vàng cứu sống và giảm di chứng thần kinh lâu dài. Miền Bắc đang bước vào mùa mưa bão, thời điểm tai nạn sét đánh gia tăng, nhưng hiểu biết trong cộng đồng về cấp cứu sét đánh vẫn rất hạn chế. Điều đáng lo là sét đánh không chỉ gặp ở đồng ruộng mà ngày càng xuất hiện trong các hoạt động ngoài trời như leo núi, trekking được giới trẻ ưa chuộng, nơi người leo núi thường ở vị trí cao, trống trải, có nguy cơ cao bị sét đánh. Mỗi cơn giông, nếu thiếu kiến thức sơ cứu, chúng ta đang chấp nhận để nạn nhân mất đi cơ hội sống mà lẽ ra có thể giữ lại.
Hai sai lầm sơ cứu khiến nạn nhân mất thời gian vàng cứu sống
Điểm nguy hiểm của tai nạn sét đánh là nạn nhân có thể chết không phải vì tia sét quá mạnh mà vì người xung quanh sơ cứu sai. PGS.TS Hoàng Bùi Hải cho biết sét đánh gây tổn thương tương tự điện giật, với ba nhóm chính: ngừng tim ngay lập tức, bỏng do dòng điện và chấn thương do bị hất ngã hoặc ngã từ trên cao. Vậy mà sai lầm thứ nhất lại rất phổ biến: coi nạn nhân chỉ là "ngất" rồi vội vã bế lên xe đưa đi bệnh viện, không hề kiểm tra hô hấp, tuần hoàn hay ép tim tại hiện trường. Khi đến được bệnh viện, người bệnh đã hết cơ hội được cứu sống vì thời gian vàng cấp cứu ngừng tuần hoàn chỉ tính bằng phút. Sai lầm thứ hai còn đánh lừa nhiều gia đình: nạn nhân tỉnh lại, nói chuyện bình thường nên được giữ ở nhà theo dõi, bỏ qua nguy cơ bỏng sâu, rối loạn nhịp tim, tổn thương cơ quan nội tạng dù bên ngoài không có biểu hiện nghiêm trọng. Hai thái cực "hoảng loạn nhưng làm sai" và "chủ quan vì thấy đã tỉnh" đều dẫn tới kết cục đau lòng.
Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm: từ ngừng tuần hoàn đến hôn mê phù não
Muốn sơ cứu sét đánh hiệu quả, người xung quanh phải dám đối diện với khả năng xấu nhất: nạn nhân đã ngừng tuần hoàn. Dấu hiệu rõ ràng là mất ý thức, ngừng thở, không bắt được mạch cảnh – khi đó phải coi là ngừng tuần hoàn và xử trí ngay, không tranh cãi. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân còn có thể hôn mê sâu, đa chấn thương vùng đầu, cơ thể và tổn thương tại vị trí tia sét đi qua, như vết bỏng sâu ở cổ do trang sức kim loại. Một trường hợp leo núi bị sét đánh được chẩn đoán hôn mê sâu sau sét đánh, phù não và phải thở máy, kiểm soát áp lực nội sọ, chống phù não, kiểm soát thân nhiệt và chăm sóc toàn diện tại bệnh viện. Đây chính là hôn mê phù não – biến chứng thần kinh nặng nề có thể để lại di chứng suốt đời nếu không được xử trí kịp thời. Ngay cả nạn nhân chỉ choáng váng, tê bì tay sau tai nạn sét đánh vẫn cần đánh giá y tế đầy đủ vì những rối loạn nhịp tim và tổn thương não không phải lúc nào cũng lộ rõ bên ngoài.
Quy trình cấp cứu sét đánh đúng: phải thắng bằng từng phút
Trong tai nạn sét đánh, người đầu tiên tiếp cận nạn nhân chính là "bác sĩ cấp cứu" quan trọng nhất. Việc đầu tiên là đưa nạn nhân khỏi khu vực nguy hiểm, tránh mặt nước và những vật thể có thể tiếp tục dẫn điện. Ngay sau đó, cần đánh giá nhanh phản ứng, nhịp thở, mạch cảnh. Nếu nạn nhân không còn phản ứng và không thở bình thường, phải lập tức tiến hành hồi sức tim phổi: ép tim ngoài lồng ngực nhanh, mạnh, đặt hai tay lên giữa ngực và thả tay hết cỡ sau mỗi lần ép. Song song, gọi cấp cứu 115 hoặc nhờ người xung quanh gọi, không dừng ép tim chỉ để chở đi mà bỏ qua CPR – vì đó chính là lý do khiến thời gian vàng cứu sống bị lãng phí. Nguyên tắc bắt buộc: mọi nạn nhân sét đánh, dù tỉnh lại, tiếp xúc tốt, cũng phải được đưa đến cơ sở y tế để theo dõi, làm xét nghiệm, kiểm tra tim mạch, não và các cơ quan khác. Tự giữ ở nhà quan sát là quyết định liều lĩnh, đẩy người bệnh vào nguy cơ hôn mê phù não, rối loạn nhịp tim muộn và tử vong bất ngờ.
Chủ động phòng tránh và kết luận: phải coi sét đánh là tình huống y khoa khẩn cấp
Thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng khiến tai nạn sét đánh không còn là chuyện hi hữu mà trở thành mối đe dọa thường xuyên trong mùa mưa giông. Người leo núi, trekking, dã ngoại ngoài trời – đặc biệt là giới trẻ – càng phải hiểu rằng mỗi quyết định chủ quan đều có thể đổi bằng mạng sống. Trước khi khởi hành, cần kiểm tra dự báo thời tiết; nếu có cảnh báo mưa, giông sét, hãy hoãn chuyến đi. Khi đang ở ngoài trời mà có sấm sét, phải nhanh chóng xuống khu vực thấp, tránh đỉnh núi, khu vực trống trải, gốc cây cao, không tụ tập thành nhóm đông người và loại bỏ tối đa vật dụng kim loại trên người. Quan trọng hơn cả, hãy coi mọi tai nạn sét đánh là tình huống y khoa khẩn cấp cần sơ cứu sét đánh bài bản, gọi cấp cứu và đưa tới bệnh viện, thay vì phó mặc cho may rủi. Nếu được phát hiện và sơ cứu đúng cách ngay từ những phút đầu, nhiều nạn nhân bị sét đánh vẫn có cơ hội được cứu sống – đó là thời gian vàng cứu sống mà chúng ta không được phép đánh mất.
