Hoạt động trải nghiệm học sinh: Bắt buộc trong chương trình nhưng đang bị thử thách bởi nỗi lo an toàn
Hoạt động trải nghiệm học sinh là nội dung giáo dục bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, với 105 tiết mỗi năm từ lớp 1 đến lớp 12, nhằm giúp các em tiếp cận thực tế, bồi dưỡng cảm xúc tích cực và vận dụng kiến thức vào đời sống thông qua sinh hoạt dưới cờ, câu lạc bộ, tham quan dã ngoại và các hoạt động hướng nghiệp gắn với môi trường nghề nghiệp. Chính vì tính bắt buộc này, mọi sự cố xảy ra trong quá trình tổ chức không thể xem là rủi ro ngẫu nhiên, mà là lời cảnh báo thẳng vào chất lượng an toàn giáo dục. Sự việc ở TP. Huế, nơi một học sinh lớp 9 Trường Tiểu học, THCS & THPT Albert Einstein rơi từ tầng 5 khách sạn và tử vong trong chuyến trải nghiệm, đã khiến xã hội bàng hoàng nhưng đồng thời buộc toàn ngành phải nhìn lại cách hiểu và cách thực thi khái niệm an toàn giáo dục. Thay vì chỉ tập trung vào xe đưa đón, nơi ăn ở, lịch trình, câu hỏi cốt lõi phải là: chúng ta đang quản lý rủi ro trường học như thế nào khi học sinh rời không gian quen thuộc? Trong bối cảnh hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trường học là yêu cầu bắt buộc, không thể hủy bỏ trên giấy, việc “siết” lại chuẩn an toàn là nhiệm vụ cấp bách chứ không phải lựa chọn. Nhiều năm qua, các chuyến đi trải nghiệm dài ngày vẫn được ca ngợi về khả năng phát triển kỹ năng sống, tinh thần tập thể, khả năng tự lập. Nhưng chính các chuyến đi ấy lại luôn tiềm ẩn rủi ro và trở thành nỗi lo thường trực của phụ huynh. Câu hỏi đặt ra sau sự cố: chúng ta giữ trải nghiệm, nhưng phải chấp nhận thay đổi cấu trúc, quy mô, cách quản lý để an toàn không chỉ là khẩu hiệu treo trên kế hoạch.
Nghệ An phản ứng: Hủy chuyến xa, kéo trải nghiệm về sân trường và địa phương
Ai cũng nói cần nâng chuẩn an toàn, nhưng điều đáng chú ý là cách các trường THPT ở Nghệ An phản ứng: họ sẵn sàng hy sinh những chuyến đi xa để giảm rủi ro. Sau vụ việc học sinh Hà Tĩnh tử vong trong chuyến trải nghiệm, hướng nghiệp tại TP. Huế, Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng đã quyết định hủy toàn bộ hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường. Đây không phải động thái “thủ tục” mà là lời thừa nhận thẳng thắn từ chính lãnh đạo trường: đi xa rủi ro quá lớn, và giáo viên mỗi lần tổ chức đều lo lắng. Điều chỉnh không dừng ở một trường. Nhiều trường THPT trong tỉnh đã chuyển kế hoạch hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp từ những chuyến đi liên tỉnh sang hoạt động tại trường hoặc tham quan các điểm trong tỉnh như khu công nghiệp, trường nghề, trạm điện, bảo tàng, di tích lịch sử. Trước đây, có trường tổ chức cho gần 1.000 học sinh khối 10 đi Ninh Bình trong một ngày, sáng đi tối về; quy mô như vậy rõ ràng khiến việc quản lý rủi ro trường học trở nên căng thẳng. Sự thay đổi cho thấy một nhận thức quan trọng: trải nghiệm không nhất thiết phải đi xa, vì càng xa, rủi ro càng khó kiểm soát và chi phí với phụ huynh càng nặng nề, trong khi xung quanh trường vẫn có nhiều điểm đến phù hợp để học sinh trải nghiệm thực tế và hướng nghiệp.
Giữa nỗi đau và nhiệm vụ giáo dục: Không thể cực đoan bỏ hoạt động trải nghiệm
Sau mỗi sự cố, phản xạ tự nhiên là thu mình, hạn chế, thậm chí nói đến phương án dừng hẳn các chuyến trải nghiệm ngoài trường. Nhưng nếu giáo dục chọn an toàn bằng cách rút học sinh khỏi mọi tình huống đời sống, chúng ta đang gửi thông điệp ngược: thế giới ngoài kia quá nguy hiểm, con tốt hơn nên ở yên trong lớp học. Trên thực tế, bản thân chương trình giáo dục đã xác định hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là phần không thể thiếu từ lớp 1 đến lớp 12. Trải nghiệm là bước đệm cho sự tự lập, khả năng thích nghi, và việc chấp hành pháp luật, kỷ luật xã hội. Điều mấu chốt là phải nhìn thẳng vào nghịch lý: những chuyến đi mang lại giá trị kỹ năng nhưng đồng thời tiềm ẩn rủi ro rất rõ, khiến phụ huynh luôn bất an. Nếu chỉ hủy chuyến xa mà không xây lại mô hình, chúng ta đơn giản là đẩy việc về trạng thái “an toàn giả tạo” – học sinh ngồi yên nhưng vẫn thiếu trải nghiệm thực tế, còn thầy cô thì nhẹ trách nhiệm trên giấy. Cân bằng giữa an toàn giáo dục và cơ hội học tập thực tế phải trở thành nguyên tắc chỉ đạo, không phải khẩu hiệu. Cái thiếu hiện nay không phải là quy định trên giấy, mà là cách mỗi trường cụ thể hóa thành quy trình quản lý rủi ro trường học phù hợp với tâm lý lứa tuổi, năng lực tự lập của học sinh, và điều kiện cơ sở vật chất của từng điểm đến.
Nâng chuẩn an toàn: Từ văn bản hành chính tới hiểu tâm lý học sinh và quy trình cụ thể
Sự cố tại Huế cho thấy một lỗ hổng dễ bị bỏ qua: công tác kiểm soát ngoài giờ, nhất là ban đêm tại nơi lưu trú. Nhiều trường đã có kế hoạch tỉ mỉ, quy trình quản lý khép kín từ lúc lên xe đến khi về, áp dụng giờ giới nghiêm ban đêm, giáo viên túc trực, huy động phụ huynh tham gia giám sát. Nhưng bi kịch xảy ra chứng tỏ: chỉ siết kỷ luật bề mặt chưa đủ, vì an toàn giáo dục còn phụ thuộc vào trạng thái tâm lý cá nhân của từng học sinh. Khi nói về hoạt động trải nghiệm học sinh, chúng ta thường chú trọng lịch trình, điểm đến, sĩ số, mà ít đặt câu hỏi: liệu học sinh có lo lắng khi lần đầu ngủ xa nhà, có khó khăn tâm lý riêng không, có đủ kỹ năng tự bảo vệ mình trong không gian lạ? Chính ở lứa tuổi thiếu niên, tâm lý rất nhạy cảm, những áp lực thầy cô và cha mẹ chưa hiểu hết. Vì vậy, kế hoạch an toàn không thể chỉ là văn bản hành chính áp dụng trong giờ hoạt động chung; nó phải bắt đầu từ khảo sát nhu cầu hỗ trợ, từ đối thoại trước mỗi chuyến đi. Nói cách khác, quản lý rủi ro trường học hiệu quả phải kết hợp ba lớp: quy trình giám sát chặt chẽ; thiết kế hoạt động phù hợp với mức độ tự lập; và chuẩn bị tâm lý cho học sinh bằng phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Khi an toàn được hiểu là an toàn trọn vẹn – cả thể chất lẫn tinh thần – thì những chuyến trải nghiệm mới không biến thành vùng xám trách nhiệm.
Thiết kế lại bản đồ trải nghiệm: ưu tiên gần, chia nhỏ, gắn chặt hướng nghiệp
Nếu không thể tiếp tục mô hình đi xa đông học sinh như trước, thì câu trả lời hợp lý nhất là thiết kế lại bản đồ trải nghiệm theo hướng “gần mà sâu”. Nhiều lãnh đạo trường ở Nghệ An đã nêu rõ: trải nghiệm không nhất thiết phải đi xa; có thể chuyển sang các hoạt động gắn với thực tế và hướng nghiệp như tham quan nhà máy, trang trại, cơ sở đào tạo nghề, di tích lịch sử ngay trong tỉnh. Khi tổ chức, chia nhỏ số lượng học sinh, triển khai thành nhiều đợt thay vì đưa hàng nghìn em đi cùng lúc – đó chính là ứng dụng tư duy quản lý rủi ro trường học vào thực tế. Bên cạnh các chuyến tham quan, nhiều trường tổ chức ngày hội thể thao, hoạt động câu lạc bộ, chương trình trải nghiệm về an toàn giao thông, nếp sống kỷ cương, trường học xanh – sạch – đẹp – sáng ngay tại sân trường. Những hoạt động này vừa bám sát mục tiêu an toàn giáo dục, vừa giúp học sinh rèn kỹ năng sống, ý thức pháp luật – bản chất vẫn là hướng nghiệp trường học, nhưng theo nghĩa rộng: chuẩn bị cho các em trở thành công dân có trách nhiệm. Điều cần thiết lúc này là bộ hướng dẫn rõ ràng cho từng loại hoạt động: tiêu chí chọn điểm đến, ngưỡng sĩ số tối đa, yêu cầu khảo sát tâm lý, phương án xử lý tình huống khẩn cấp. Khi mỗi chuyến trải nghiệm đều đi kèm bản đánh giá rủi ro cụ thể, được truyền thông minh bạch tới phụ huynh, việc “đi chơi” sẽ được nhìn lại đúng bản chất – đó là một phần công việc giáo dục, không phải dịch vụ du lịch gắn mác nhà trường.
