Hoạt động trải nghiệm học sinh là gì và vì sao đang gây tranh luận?
Hoạt động trải nghiệm học sinh là chuỗi hoạt động giáo dục được thiết kế trong và ngoài lớp, giúp các em tiếp cận đời sống thực tế, huy động kiến thức – kỹ năng liên môn để thực hiện nhiệm vụ hoặc giải quyết vấn đề, đồng thời hình thành cảm xúc tích cực và năng lực xã hội thông qua trải nghiệm trực tiếp. Đây không còn là phần “phụ” trong chương trình, mà là nội dung bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12 với 105 tiết mỗi năm học, tương đương 3 tiết mỗi tuần. Nhưng khi các hoạt động này ngày càng gắn với những chuyến đi ngoài trường, nhất là đi xa và qua đêm, câu hỏi lớn xuất hiện: chúng ta đang ưu tiên học tập thực tế, hay chấp nhận đánh cược an toàn học đường và túi tiền phụ huynh? Ranh giới giữa bài học cuộc sống và chuyến du lịch tốn kém đang bị làm mờ đi, khiến cả giáo viên lẫn cha mẹ đều căng thẳng.
Khi bài học biến thành chuyến du lịch: ranh giới mờ giữa học và chơi
Trong thực tế, nhiều trường đang tổ chức hoạt động trải nghiệm học sinh dưới dạng những chuyến đi ngoài trường, tham quan ngoại tỉnh với số lượng hàng trăm, thậm chí gần 1.000 học sinh tham gia một lần. Về mặt lý thuyết, đây là cơ hội quý để các em khám phá môi trường mới, gắn kiến thức với thực tiễn, học kỹ năng sống. Nhưng cách triển khai ở không ít nơi khiến mục tiêu giáo dục bị loãng: chương trình thiếu nội dung học tập cụ thể, chủ yếu dừng ở tham quan, vui chơi, chụp ảnh lưu niệm, không gắn chặt với chủ đề bài học và mục tiêu từng cấp học. Một phụ huynh kể con mình đi "trải nghiệm" về chỉ nhớ đã ăn gì, chơi gì, chụp ảnh ở đâu, gần như không nói được mình học được điều gì. Khi nhà trường biến hoạt động học tập thành chuyến du lịch thuần túy, chi phí thời gian và tiền bạc của gia đình bị đẩy lên, còn giá trị giáo dục thì mờ nhạt. Đây không phải là "cân bằng học tập", mà là lệch hẳn sang giải trí được gắn nhãn giáo dục.
Áp lực an toàn học đường: nỗi lo của hiệu trưởng và phụ huynh
Được rời lớp học để tham gia hoạt động thực tế, học sinh thường rất hào hứng, nhưng phụ huynh lại lo lắng về an toàn học đường khi con tham gia các chuyến đi ngoài trường. Lo lắng không vô cớ: nhiều năm qua đã xảy ra không ít vụ việc học sinh gặp tai nạn, thậm chí tử vong khi tham gia các chuyến trải nghiệm. Một học sinh lớp 11 Trường THPT Đông Anh đã tử vong do tai nạn tàu lượn trong chuyến dã ngoại, và gần đây, nam sinh lớp 9 ở Hà Tĩnh tử vong khi tham gia hoạt động trải nghiệm tại TP Huế, rơi từ tầng 5 khách sạn trong chuyến đi do nhà trường tổ chức. Những bi kịch này biến mỗi kế hoạch dã ngoại thành nỗi căng thẳng thường trực đối với ban giám hiệu; dù phương án có kỹ đến đâu, lãnh đạo trường thừa nhận luôn căng thẳng khi đưa học sinh đi xa. Với giáo viên, việc quản lý hàng chục học sinh trong không gian xa lạ, di chuyển đường dài, điểm tham quan đông người đồng nghĩa chỉ cần một em tách đoàn, bị lạc, đuối nước hoặc say nắng, hậu quả sẽ khó lường. Trách nhiệm cuối cùng vẫn đặt lên nhà trường, trong khi sức ép phụ huynh lại yêu cầu trường "phải có nhiều hoạt động" để con không thiệt thòi.
Không bắt buộc đi xa: chuyên gia nhấn mạnh an toàn và kế hoạch phù hợp
Một hiểu lầm nguy hiểm đang chi phối nhiều quyết định của trường: rằng hoạt động trải nghiệm học sinh bắt buộc phải là chuyến đi xa, qua đêm. Tổng chủ biên chương trình giáo dục trải nghiệm khẳng định học sinh chỉ có cơ hội tham gia hoạt động ngoài trường, nhưng việc đi xa hoàn toàn không bắt buộc. Chương trình không quy định số chuyến đi trong năm, cũng không bắt buộc địa điểm hay cách tổ chức; nội dung và hình thức do nhà trường tự xây dựng trong kế hoạch giáo dục. Nói cách khác, nếu một trường quyết định không tổ chức chuyến đi dài ngày mà tập trung vào hoạt động tại chỗ, đó không phải là "thiếu hoạt động" như một số phụ huynh nghĩ, mà là lựa chọn tổ chức được kiểm soát tốt hơn về an toàn. "Nguyên tắc đầu tiên khi tổ chức hoạt động cho học sinh là bảo đảm an toàn". Điều đáng bàn không phải đi gần hay đi xa, mà là nhà trường có kế hoạch rõ ràng, phương án quản lý chi tiết, nội dung gắn với mục tiêu học tập, hay chỉ mua một gói dịch vụ du lịch trọn gói rồi gắn nhãn "trải nghiệm". Khi mỗi tiết trải nghiệm bị giao cho giáo viên nhưng dùng để làm việc hành chính hoặc dồn dạy Toán, Văn, thì bản thân chương trình đã bị bóp méo.
Cha mẹ lo chi phí, học sinh thích đi chơi: làm sao để cân bằng học tập và an toàn?
Xung đột lợi ích thấy rõ nhất ở góc nhìn gia đình. Học sinh, nhất là cấp THCS, THPT, thường mong chờ các chuyến đi ngoại tỉnh, lưu trú qua đêm như dịp "đi xa, vui chơi, chụp ảnh, lưu giữ kỷ niệm" với bạn bè. Trong khi đó, nhiều phụ huynh băn khoăn về hiệu quả, chi phí và an toàn: có người phải vay mượn để con được đi cùng lớp vì sợ con tủi thân, nhưng sau chuyến đi, con chỉ kể chuyện ăn chơi, không nhớ mình đã học được gì. Không ít người cho rằng hoạt động trải nghiệm là cần thiết, nhưng không nhất thiết phải đi xa hay lưu trú qua đêm mới đem lại hiệu quả, nên tổ chức tại chỗ, gần trường, thiết thực hơn, để đúng nghĩa là vì học sinh chứ không trở thành gánh nặng. Các vụ việc đau lòng đã khiến dư luận đặt câu hỏi gay gắt: liệu chúng ta có đang thương mại hóa trải nghiệm, để những gói dịch vụ tốn kém lấn át mục tiêu giáo dục? Trước thực trạng này, cơ quan quản lý giáo dục địa phương thông báo sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát việc tổ chức hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường, sau khi phát hiện một số đơn vị "chưa quan tâm đúng mức" đến khâu quản lý và tổ chức. Ở tầm toàn quốc, chương trình và sách giáo khoa đang được rà soát, trong đó hoạt động trải nghiệm cũng là nội dung được xem xét điều chỉnh. Nếu không đặt lại trọng tâm vào an toàn học đường và giá trị học tập rõ ràng, mọi nỗ lực "cân bằng học tập" sẽ chỉ là khẩu hiệu trên giấy.
