Thỏa thuận dầu Mỹ Nga là gì và vì sao gây bão chính trị?
Thỏa thuận dầu Mỹ Nga dưới thời Tổng thống Donald Trump là một thỏa thuận năng lượng cho phép Nga xuất khẩu trở lại lượng lớn dầu diesel sang thị trường Mỹ và toàn cầu, đi kèm việc Washington tạm dỡ bỏ một phần trừng phạt với nhiên liệu Nga và yêu cầu Ukraine hạn chế tấn công cơ sở lọc dầu của Moskva, qua đó làm dấy lên tranh cãi gay gắt về an ninh năng lượng, đạo đức chiến tranh và uy tín chiến lược của Mỹ trong liên minh phương Tây. Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo người đồng cấp Nga Vladimir Putin đồng ý lập tức cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu, thêm 500.000 tấn trong tháng 11 và 4 triệu tấn sau đó. Đổi lại, chính quyền Trump tạm thời dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với nhiên liệu từ Nga và yêu cầu Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu của Moskva. Đây không chỉ là một thỏa thuận thương mại; nó là một lựa chọn địa chính trị mang tính đảo chiều, khi Washington từ chỗ dẫn dắt trừng phạt Nga dầu diesel lại trở thành khách hàng của Moskva.
Vì sao cả hai đảng cùng phản đối Quốc hội Mỹ hiếm khi đoàn kết như vậy?
Điểm bất thường nhất của thỏa thuận Trump năng lượng Nga là nó kích hoạt một làn sóng phản đối Quốc hội Mỹ mang tính lưỡng đảng hiếm hoi. Thỏa thuận giữa Tổng thống Trump và Tổng thống Putin vấp phải sự chỉ trích của cả nghị sĩ Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ. Cuối tuần qua, một nhóm 6 thượng nghị sĩ thuộc cả hai đảng đã kêu gọi Tổng thống Trump thay đổi quyết định, nhấn mạnh Mỹ không nên cung cấp cho Tổng thống Putin một nguồn hỗ trợ tài chính. Lý do rất rõ: việc tạm dỡ trừng phạt Nga dầu diesel và mua nhiên liệu từ Moskva bị xem là đi ngược lại chính các đạo luật trừng phạt mà Washington mới thông qua, đồng thời làm suy yếu nỗ lực cô lập Nga của phương Tây. Theo một nhà bình luận được trích dẫn, "chỉ vài tuần trước, ông Trump đã ký ban hành đạo luật... cho phép áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc với bất kỳ quốc gia nào mua dầu Nga. Giờ đây, chính Washington lại trở thành khách hàng mua nhiên liệu của Moskva". Về mặt chính trị, các nghị sĩ hiểu rằng cử tri Mỹ có thể chấp nhận giá nhiên liệu cao hơn, nhưng khó chấp nhận việc tiền thuế của họ gián tiếp giúp Nga tiếp tục chiến tranh tại Ukraine.
Lập luận của Trump: Ổn định năng lượng hay đánh đổi an ninh chiến lược?
Trước làn sóng phản đối, Trump không lùi bước mà chọn cách đẩy cao lập luận về lợi ích kinh tế trong nước. Phát biểu bên ngoài Nhà trắng ngày 12/10, ông khẳng định ông ủng hộ bất kỳ biện pháp nào có thể mang lại lợi ích cho nông dân và các chủ trang trại chăn nuôi Mỹ. Ông cũng nói Nga và Ukraine đang thực hiện một thỏa thuận ngừng bắn liên quan đến các cơ sở năng lượng, hàm ý rằng rủi ro an ninh đã giảm. Trong cách giải thích của Trump, việc cho dầu diesel Nga quay lại thị trường Mỹ là để ổn định nguồn cung, hạ nhiệt giá nhiên liệu và bảo vệ cử tri nông thôn – nhóm ủng hộ cốt lõi của ông. Ông còn quy trách nhiệm cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky về tình trạng giá dầu diesel tăng cao tại Mỹ và cho rằng nhà lãnh đạo Ukraine nên từ chức, dù Kiev không có ý định làm điều đó. Vấn đề là các chuyên gia năng lượng lại cho rằng giá nhiên liệu tăng chủ yếu do gián đoạn nguồn cung liên quan đến cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, và việc nhập khẩu dầu diesel từ Nga khó có thể kéo giảm giá nhiên liệu tại Mỹ như kỳ vọng của Nhà trắng. Nói cách khác, Trump đang đánh đổi một phần uy tín chiến lược của Mỹ để đổi lấy một lợi ích kinh tế mà chính giới chuyên môn đánh giá là rất hạn chế.
Nga được gì và phương Tây mất gì từ thỏa thuận diesel này?
Nếu Quốc hội Mỹ chia rẽ, thì tại Moskva, đây là một thắng lợi kép cả về kinh tế lẫn ngoại giao. Lượng dầu diesel mà Nga bán ra tương đương 7,5 triệu thùng, có thể giúp nước này thu về một khoản lớn và một phần số tiền đó nhiều khả năng sẽ được chi cho cuộc chiến tại Ukraine. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, sản lượng xăng của Nga giảm 20%, trong khi sản lượng diesel giảm gần 30% so với năm trước do các đợt tập kích UAV của Ukraine vào nhà máy lọc dầu. Thỏa thuận với Mỹ giúp Nga vừa có đầu ra cho diesel, vừa giảm sức ép phải cắt xuất khẩu. Quan trọng hơn, bằng cách đồng ý cung cấp lượng lớn dầu diesel cho thị trường toàn cầu vốn đang thiếu hụt nhiên liệu, Moskva có thể làm gia tăng bất đồng trong các nước phương Tây về cách tiếp cận với Nga. Thủ tướng Litva đã gọi thỏa thuận dầu diesel giữa Mỹ và Nga là "nỗi xấu hổ" và "nhục nhã", trong khi phía Mỹ lại tố ngược châu Âu "đạo đức giả" vì vẫn mua năng lượng Nga nhưng phản đối Washington. Trên bàn cờ địa chính trị, thỏa thuận này giúp Nga phá vỡ mặt trận thống nhất về trừng phạt, đồng thời tạo thêm đòn bẩy với Ukraine khi Mỹ đã cắt giảm tiền và vũ khí, nhưng vẫn nắm trong tay lá bài tình báo – thứ có thể bị rút lại nếu Kiev tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu Nga.
Tương lai thỏa thuận dầu Mỹ Nga: Quốc hội sẽ chặn lại hay để mặc địa chính trị trôi xa?
Hiện vẫn chưa rõ thỏa thuận giữa Tổng thống Trump và Tổng thống Putin có thực sự giúp Mỹ tăng nguồn cung dầu diesel và hạ giá nhiên liệu như kỳ vọng của Nhà trắng hay không. Nhưng về chính trị, làn sóng phản đối Quốc hội Mỹ đã hình thành, với các thượng nghị sĩ hai đảng công khai yêu cầu Trump thay đổi quyết định. Nếu Quốc hội tiếp tục gây sức ép, kịch bản có thể là siết lại khung pháp lý trừng phạt Nga dầu diesel, buộc Nhà Trắng phải thu hẹp hoặc hủy bỏ thỏa thuận. Ngược lại, nếu Trump giữ vững lập trường và tận dụng quyền hành pháp, thỏa thuận có thể đi vào triển khai từng bước – từ 300.000 tấn ban đầu đến các lô hàng lớn hơn trong những tháng tới. Khi đó, Mỹ sẽ phải chấp nhận một thực tế khó xử: vừa nói cứng về trừng phạt Nga, vừa âm thầm trở thành khách hàng năng lượng của Moskva. Về lâu dài, cái giá không chỉ nằm ở vài phần trăm biến động giá nhiên liệu, mà là sự xói mòn niềm tin của đồng minh và khả năng Mỹ duy trì vai trò dẫn dắt trong các cuộc khủng hoảng toàn cầu. Đó chính là lý do thỏa thuận dầu Mỹ Nga của Trump không chỉ là một tranh cãi nội bộ, mà là phép thử cho toàn bộ kiến trúc trừng phạt phương Tây đối với Nga.
