Thỏa thuận dầu diesel Mỹ-Nga: Hạ giá nhiên liệu hay phá vỡ mặt trận trừng phạt?
Thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga là quyết định của Tổng thống Donald Trump tạm thời dỡ bỏ cấm vận, cho phép Nga xuất khẩu hàng triệu tấn dầu diesel sang thị trường Mỹ và toàn cầu nhằm tăng nguồn cung, hạ giá nhiên liệu nhưng đồng thời làm suy yếu cơ chế trừng phạt năng lượng vốn được xây dựng để gây sức ép lên Moscow trong chiến tranh với Ukraine.
Thông báo ngày 9–10/10, ông Trump tuyên bố đã đạt thỏa thuận với Tổng thống Vladimir Putin để Nga cung cấp ngay hơn 300.000 tấn dầu diesel cho Mỹ và thế giới, thêm 500.000 tấn trong tháng 11 và 1 triệu tấn sau đó, với tổng cộng 3 triệu tấn trong thời gian ngắn. Bộ Tài chính Mỹ lập tức cấp phép nhập khẩu dầu diesel Nga đến đầu tháng 4/2027, đồng nghĩa một phần cấm vận dầu diesel Nga bị nới lỏng trong nhiều năm. Về lý thuyết, đây là cú hích nguồn cung giữa lúc thị trường nhiên liệu toàn cầu thiếu hụt do xung đột Trung Đông, chiến sự Nga–Ukraine và các sự cố lọc dầu khiến sản lượng sụt 6–8 triệu thùng mỗi ngày, tương đương tới 10% công suất lọc dầu toàn cầu.
Nhưng cái giá chính trị của thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga lại rất cao: Washington gửi tín hiệu rằng lợi ích ngắn hạn về giá nhiên liệu có thể được đặt lên trên chiến lược kiềm chế Nga lâu dài. Trong bối cảnh chiến tranh chưa hạ nhiệt, việc nới cấm vận dầu diesel Nga không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật mà là bước ngoặt trong cách chính quyền Trump định nghĩa ưu tiên an ninh và ngoại giao của mình.
Lập luận của Trump: Cử tri, giá nhiên liệu và sự đánh đổi với Ukraine
Chính quyền Trump biện minh rằng thỏa thuận dầu diesel với Nga là giải pháp khẩn cấp để bảo vệ người tiêu dùng Mỹ. Ông Trump nhấn mạnh mục tiêu là tăng nguồn cung và hạ giá diesel cho người dân, nông dân và doanh nghiệp vận tải, đồng thời khẳng định với lượng dầu bổ sung từ Nga và từ eo biển Hormuz, giá diesel sẽ giảm kỷ lục và rất nhanh. Trong logic này, cấm vận dầu diesel Nga chỉ là công cụ có thể linh hoạt điều chỉnh khi áp lực giá trong nước trở nên nhạy cảm về chính trị.
Tuy nhiên, cách tiếp cận đó đánh đổi trực tiếp với lợi ích sống còn của Ukraine. Kyiv đang chịu các đợt tập kích vào cơ sở năng lượng, trong khi nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng là huyết mạch tài chính cho chiến dịch quân sự của Moscow. Khi Washington nới cấm vận dầu diesel Nga, thông điệp gửi tới Điện Kremlin rất rõ: nếu Nga gây sức ép đủ lớn lên thị trường năng lượng, Mỹ sẵn sàng mở đường cho dòng tiền mới chảy vào ngân sách Nga. Đây là lý do khiến nhiều chuyên gia hoài nghi tuyên bố của Trump rằng thỏa thuận này sẽ giúp “ổn định” tình hình; nó có thể khuyến khích Nga tiếp tục dùng năng lượng như vũ khí.
Về bản chất, quyết định nới cấm vận dầu diesel Nga cho thấy ưu tiên hàng đầu của Trump là cử tri trong nước hơn là sự nhất quán chiến lược với Ukraine. Đó là lựa chọn chính trị có thể mang lại lợi ích ngắn hạn tại các bang nông nghiệp và công nghiệp, nhưng lại làm suy yếu niềm tin của các đối tác đang trông chờ Mỹ giữ vững lập trường trừng phạt Nga.
Phản ứng Ukraine: Thỏa thuận bị xem là “món quà” cho Putin
Không ngạc nhiên khi phản ứng Ukraine Trump gay gắt. Tổng thống Volodymyr Zelensky gọi thỏa thuận này là “không công bằng và thiếu trung thực”, thậm chí ví nó như “món quà sinh nhật dành cho Tổng thống Nga Vladimir Putin”, vì giúp Nga có thêm nguồn lực kéo dài chiến tranh. Trên mạng xã hội, ông tiếp tục khẳng định mọi sự nới lỏng trừng phạt dành cho Nga mà không gắn với một “thỏa thuận hạ nhiệt căng thẳng lâu dài… là một sự yếu kém rõ ràng”.
Từ góc nhìn Kyiv, thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga là ví dụ điển hình cho kiểu ngoại giao “một chiều” của Trump: Washington bí mật đàm phán với Moscow trong khi các đặc phái viên Mỹ vẫn ngồi với phái đoàn Ukraine tại Florida mà không hé lộ gì về thỏa thuận. Điều này làm xói mòn lòng tin, bởi Ukraine đã đề xuất một thỏa thuận đối ứng: họ sẵn sàng ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga nếu Nga dừng phá hủy hạ tầng năng lượng Ukraine, và tin rằng Mỹ đủ sức ép để thúc đẩy thỏa hiệp đó.
Khi Washington chọn ưu tiên nới cấm vận dầu diesel Nga mà không gắn với bất kỳ ràng buộc rõ ràng nào về việc chấm dứt tấn công hạ tầng năng lượng, Kyiv có lý do để cảm thấy bị bỏ rơi. Thông điệp gửi tới Ukraine là: sự kiên định của Mỹ với cơ chế trừng phạt có thể bị điều chỉnh mà không cần tham vấn nạn nhân trực tiếp của cuộc chiến.
Chính sách ngoại giao châu Âu: Ủng hộ Ukraine nhưng tránh đối đầu Trump
Nếu Ukraine phản ứng bằng ngôn từ gay gắt, thì châu Âu chọn con đường ngoại giao thận trọng hơn. Thông báo của Trump khiến các đồng minh châu Âu bất ngờ, đặt họ vào thế tiến thoái lưỡng nan quen thuộc: làm sao tiếp tục ủng hộ Ukraine mà không khiến Tổng thống Mỹ tức giận. Kết quả là một thông điệp chung: châu Âu không thay đổi chính sách đối với Nga, tiếp tục sát cánh cùng Ukraine, nhưng tránh chỉ trích trực tiếp Nhà Trắng.
Thủ tướng Anh gọi điện cho Zelensky, “ghi nhận 24 giờ vừa qua là khoảng thời gian khó khăn đối với Ukraine” – cách nói vòng nhưng rõ ràng ám chỉ thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga. Berlin khẳng định vẫn duy trì các quyết định trừng phạt Nga và cùng các đối tác xem xét biện pháp tiếp theo. Đại diện cấp cao phụ trách chính sách ngoại giao châu Âu Kaja Kallas nhấn mạnh EU sẽ tiếp tục nỗ lực ngăn Nga gia tăng nguồn thu từ dầu mỏ và khí đốt, đồng thời gửi thông điệp hòa dịu rằng Mỹ vẫn là đồng minh lớn nhất.
Cách phản ứng này cho thấy giới lãnh đạo châu Âu hiểu rõ giới hạn sức ép của mình lên Trump. Họ cố giữ mặt trận trừng phạt thống nhất, nhưng không muốn kích hoạt một cuộc khủng hoảng xuyên Đại Tây Dương mới. Về lâu dài, điều đó khiến chính sách ngoại giao châu Âu bị kẹt giữa hai mục tiêu: bảo vệ Ukraine và duy trì quan hệ với Washington, trong khi chính quyền Trump ngày càng có xu hướng tự đàm phán với Moscow mà không phối hợp chặt chẽ với đồng minh.
Thay đổi trong chính sách trừng phạt Nga và những hệ lụy tiếp theo
Điểm đáng lo nhất của thỏa thuận dầu diesel Mỹ Nga không nằm ở vài triệu tấn nhiên liệu, mà ở tiền lệ chính trị. Khi chính quyền Trump bất ngờ tuyên bố tạm thời dỡ bỏ cấm vận dầu diesel Nga và miễn trừ một phần trừng phạt năng lượng, đó là tín hiệu rõ ràng về sự thay đổi trong chính sách trừng phạt Nga: từ ưu tiên gây sức ép tối đa sang mô hình linh hoạt theo nhu cầu thị trường và toan tính đối nội.
Bộ Tài chính Mỹ cấp phép nhập khẩu dầu diesel Nga đến tháng 4/2027, nghĩa là sự nới lỏng này không chỉ là phản ứng ngắn hạn trước cú sốc giá mà có thể kéo dài nhiều năm. Trong khi đó, Điện Kremlin khẳng định không thấy mối liên hệ trực tiếp giữa thỏa thuận dầu diesel với lập trường của Nga về Ukraine, và các cuộc tiếp xúc với Washington về khả năng ngừng tấn công cơ sở năng lượng vẫn chỉ ở mức thảo luận. Nói cách khác, Nga nhận được lợi ích kinh tế cụ thể, còn khả năng đạt một cơ chế ngừng bắn thực chất vẫn bỏ ngỏ.
Về phía người dân, nếu giá diesel giảm, đó là tin tốt cho ví tiền trong ngắn hạn. Nhưng về chiến lược, thế giới đang gửi tín hiệu nguy hiểm: một cường quốc có thể phát động chiến tranh, chịu trừng phạt rồi dùng sức ép năng lượng để buộc đối thủ nới lỏng. Kết luận hợp lý cho các nước nhỏ như Ukraine và cả châu Âu là phải tự củng cố khả năng phòng thủ và đa dạng hóa năng lượng, thay vì đặt cược vào sự nhất quán của các chu kỳ chính trị tại Washington.
