Từ đào tạo nền tảng đến năng lực xử lý chuyên biệt
Thực thi pháp luật trên biển là hoạt động kiểm soát, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm tại vùng biển, đòi hỏi lực lượng chức năng phối hợp nhịp nhàng và vận dụng đúng kỹ năng nghiệp vụ trong từng tình huống. Vì vậy, đào tạo chuyên sâu cần được xem là năng lực cốt lõi, không chỉ là hoạt động hỗ trợ.
Ngày 29/10/2026, tại trụ sở Liên hợp quốc tại Việt Nam, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn tham dự lễ giới thiệu giai đoạn III của Dự án tăng cường năng lực thực thi pháp luật trên biển tại Việt Nam, kéo dài từ năm 2026 đến 2029. UNODC triển khai dự án với tài trợ của Cục Phòng, chống ma túy và Thực thi pháp luật quốc tế thuộc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ. Các bên vừa tổng kết hai giai đoạn trước, vừa xác định ưu tiên tiếp theo. Đây là bước chuyển hợp lý: từ xây dựng kiến thức và kỹ năng chung sang đào tạo gắn trực tiếp với các dạng tội phạm, vi phạm mà lực lượng trên biển phải xử lý.
Ba mũi đào tạo bám sát rủi ro trên biển
Giai đoạn III dự kiến tổ chức 18 khóa đào tạo kỹ năng nghiệp vụ, tập trung vào ba lĩnh vực: phòng chống ma túy qua đường biển, chống buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa, cùng khai thác thủy sản IUU. Cách chọn trọng tâm này có sức thuyết phục bởi nó đưa nội dung học gần hơn với nhiệm vụ kiểm soát thực tế, thay vì dàn trải chương trình.
Đào tạo chống buôn lậu cần giúp cán bộ nhận diện phương thức vận chuyển, kiểm tra tàu và xử lý chứng cứ; phòng chống ma túy đòi hỏi kỹ năng phát hiện lô hàng, tuyến đường và dấu hiệu bất thường. Với khai thác thủy sản IUU, năng lực kiểm tra và phối hợp giữa các lực lượng cũng có ý nghĩa thiết thực. Đặt ba chủ đề trong cùng chương trình tạo điều kiện để Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và các cơ quan liên quan chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất cách ứng phó.
Công nghệ và phối hợp phải đi cùng kỹ năng thực địa
Kết quả hai giai đoạn trước cho thấy dự án đã tổ chức 30 khóa đào tạo chính thức, với 491 lượt cán bộ Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và cơ quan chức năng tham gia. Nội dung gồm nhận thức tình hình trên biển, lên tàu, kiểm tra, khám xét, bắt giữ, phân tích thông tin và xử lý chứng cứ. Quy mô này tạo nền tảng, nhưng số khóa học chỉ có giá trị khi kỹ năng được vận dụng nhất quán trong thực địa.
Đề xuất dành cho UNODC không dừng ở đào tạo chuyên sâu về kiểm soát và thực thi pháp luật biển: còn có ứng dụng công nghệ để phân tích thông tin, nhận diện rủi ro và phát triển đội ngũ giảng viên nguồn. Đây là hướng đi đáng ưu tiên. Phân tích tốt giúp lực lượng tập trung kiểm tra vào dấu hiệu đáng ngờ; giảng viên nguồn giúp kiến thức được duy trì và nhân rộng. Công nghệ không thay thế năng lực lên tàu hay xử lý chứng cứ, mà nên giúp những quyết định đó chính xác và kịp thời hơn.
Thước đo cuối cùng là hiệu quả kiểm soát
Dự án giai đoạn 2026-2029 cần được đánh giá không chỉ bằng số khóa đã mở, mà bằng khả năng phát hiện, phối hợp và xử lý vi phạm sau đào tạo. Cục Hải quan khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với UNODC và các cơ quan liên quan, đồng thời tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp nghiệp vụ. Cam kết này quan trọng vì tội phạm trên biển thường vượt qua ranh giới nhiệm vụ của một lực lượng đơn lẻ.
Với người dân, năng lực kiểm soát tốt hơn có thể góp phần hạn chế hàng cấm, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và tăng an ninh, an toàn hàng hải. Đó là lợi ích công cộng khiến hợp tác quốc tế và đào tạo chuyên sâu có ý nghĩa vượt ra ngoài lớp học. Kết luận nên rõ ràng: dự án sẽ chỉ tạo chuyển biến bền vững khi kỹ năng, công nghệ và phối hợp liên ngành cùng được đưa vào hoạt động thường ngày trên biển.
