Thông tư 78/2026: cập nhật kỹ, không thay đổi mục tiêu
Thông tư 78/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo là văn bản sửa đổi, bổ sung chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS và THPT ở bốn môn học, tập trung vào việc cập nhật tên gọi, địa danh, đơn vị hành chính và một số yêu cầu cần đạt, nhằm bảo đảm chương trình giáo dục mới thống nhất với thực tiễn quản lí nhà nước hiện nay. Đây không phải cuộc cải cách quy mô lớn, mà là một điều chỉnh “tinh chỉnh” nhưng sẽ chạm trực tiếp vào nội dung dạy học hằng ngày. Điểm cốt lõi là Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 78/2026/TT-BGDĐT để sửa đổi, bổ sung một số nội dung của chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS ban hành kèm theo Thông tư 36/2021 và chương trình cấp THPT ban hành kèm theo Thông tư 12/2022. Việc sửa đổi nhằm bảo đảm thống nhất với Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và phù hợp với việc sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp. Nói cách khác, chương trình phải đi cùng nhịp với bản đồ hành chính, với Hiến pháp, với những thay đổi về thiết chế chính trị – pháp lí. Ở góc độ chính sách, đây là động thái hợp lí: không ai muốn học sinh tiếp tục học những tên gọi, địa danh, vùng kinh tế – xã hội đã không còn phù hợp, trong khi cả hệ thống đang vận hành theo mô hình mới. Song, chính việc cập nhật “nhỏ mà không nhỏ” này sẽ tạo thêm việc cho giáo viên, buộc các nhà trường và người học ở bậc THCS, THPT phải chủ động đọc kĩ Thông tư 78/2026, thay đổi giáo án, cách ôn tập và kiểm tra để không bị lệch so với chương trình giáo dục mới.
Môn Lịch sử Địa lí ở THCS: cập nhật kiến thức, sắc nét hơn về yêu cầu năng lực
Ở cấp THCS, Thông tư 78/2026 chạm mạnh nhất vào môn Lịch sử Địa lí – tổ hợp được thiết kế cho chương trình giáo dục thường xuyên. Theo phụ lục kèm theo Thông tư, yêu cầu cần đạt về năng lực lịch sử được điều chỉnh theo hướng làm rõ khả năng tìm hiểu lịch sử, nhận thức và tư duy lịch sử, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học. Đây là bước chuyển đáng hoan nghênh: thay vì chỉ nhấn vào nhớ sự kiện, chương trình buộc người học phải biết khai thác sử liệu, phân tích, liên hệ với thực tiễn. Đáng chú ý, một số nội dung về lịch sử Việt Nam được sắp xếp, cập nhật lại, bao gồm quá trình thống nhất đất nước về mặt nhà nước, đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chủ quyền biển đảo và công cuộc đổi mới. Điều này thể hiện quan điểm rõ ràng: lịch sử phải gắn với những vấn đề nóng của quốc gia, nơi Biển Đông, biên giới và công cuộc đổi mới luôn là trọng tâm nhận thức công dân. Ở lớp 6, chương trình sửa yêu cầu về nguồn sử liệu, xã hội cổ đại, nhà nước Văn Lang – Âu Lạc và các cuộc khởi nghĩa trong thời Bắc thuộc. Với các lớp sau, nội dung lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam cùng cách khai thác tư liệu, phân tích sự kiện được điều chỉnh để mạch kiến thức liền lạc hơn. Ở phần Địa lí, Thông tư bổ sung, sắp xếp lại các nội dung về vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ, biến đổi khí hậu, biển đảo Việt Nam, lao động, việc làm và vùng kinh tế – xã hội. Đặc biệt, nội dung về vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên được cấu trúc lại thành một vùng chung, yêu cầu học viên trình bày vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư, ngành kinh tế và ý nghĩa phát triển kinh tế – xã hội đối với quốc phòng, an ninh. Đây là cách tiếp cận hợp lí, giúp học sinh THCS hiểu vùng lãnh thổ không chỉ là địa lí thuần túy mà gắn chặt với chiến lược bảo vệ chủ quyền, phát triển bền vững.
THPT: Lịch sử, Địa lí và Giáo dục kinh tế, pháp luật cùng “lên đời” nội dung
Ở bậc THPT, các thay đổi không dừng ở Lịch sử Địa lí mà mở rộng sang cả môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, cho thấy chương trình giáo dục mới đang cố gắng bắt kịp thực tiễn kinh tế – pháp lí. Với môn Lịch sử, yêu cầu về năng lực lịch sử được điều chỉnh, đồng thời nội dung Hiến pháp năm 2013 sửa đổi, bổ sung năm 2025 được cập nhật vào chuyên đề lớp 11. Việc đưa Hiến pháp hiện hành vào môn Lịch sử thay vì chỉ nằm trong môn pháp luật cho thấy định hướng rõ: lịch sử quốc gia phải được nhìn trong khung khổ hiến định, nơi quyền con người và quyền công dân là trục trung tâm. Chương trình cũng điều chỉnh nội dung về lịch sử bảo vệ chủ quyền, các quyền và lợi ích hợp pháp của Việt Nam ở Biển Đông; cập nhật cách trình bày về cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam, đấu tranh bảo vệ chủ quyền quốc gia ở biên giới phía Bắc và ở Biển Đông. Đây là những chủ đề nhạy cảm, đòi hỏi giáo viên THPT phải có cách dạy cân bằng giữa tính khách quan khoa học và mục tiêu giáo dục lòng yêu nước. Với môn Địa lí, nội dung về Trung du và miền núi phía Bắc; Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Đông Nam Bộ được điều chỉnh, sắp xếp lại để xem xét trong tổng thể vùng kinh tế – xã hội, gắn thế mạnh, hạn chế, ngành kinh tế và ý nghĩa đối với quốc phòng, an ninh. Nội dung thực hành tìm hiểu địa lí địa phương được điều chỉnh theo đơn vị hành chính tỉnh, thành phố; cách dùng bản đồ trong dạy học Địa lí cũng được cập nhật. Đối với Giáo dục kinh tế và pháp luật, Thông tư bổ sung, chỉnh sửa các nội dung liên quan thị trường, ngân sách nhà nước, thuế, sản xuất kinh doanh, hệ thống chính trị, Hiến pháp, lạm phát, thất nghiệp và văn hóa tiêu dùng. Đồng thời, nội dung về Hiến pháp được cập nhật theo bản sửa đổi năm 2025 và bổ sung thêm nội dung dân sự vào chủ đề quyền, nghĩa vụ công dân ở lớp 12. Đây là một bước đi cần thiết nếu chúng ta muốn học sinh ra trường hiểu luật và kinh tế ở mức tối thiểu để tham gia xã hội.
Không thay đổi quyền người học nhưng thay đổi cách dạy – học
Điểm được Bộ Giáo dục nhấn mạnh là: các nội dung sửa đổi, bổ sung không làm thay đổi mục tiêu, cấu trúc, yêu cầu cần đạt và định hướng cơ bản của Chương trình; không đặt ra chính sách mới, không phát sinh thủ tục hành chính, không làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của người học. Câu khẳng định này có ý nghĩa trấn an: không có chuyện học sinh phải thi thêm, kiểm tra thêm vì Thông tư 78/2026; đây chủ yếu là cập nhật và tinh chỉnh. Tuy vậy, nó không đồng nghĩa với việc thầy cô và học sinh không bị ảnh hưởng. Thực tế, mỗi lần chương trình thay đổi – dù là tên gọi, địa danh, hay yêu cầu năng lực – đều đòi hỏi hệ thống tài liệu, đề cương ôn tập, ma trận đề kiểm tra phải sửa theo. Việc bổ sung những nội dung như vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên trong một cấu trúc vùng mới, hay cập nhật Hiến pháp sửa đổi 2025 vào môn Lịch sử và Giáo dục kinh tế, pháp luật, sẽ buộc giáo viên phải đọc văn bản gốc, xây dựng bài giảng kĩ hơn, tránh tình trạng dạy theo sách cũ. Học sinh chương trình giáo dục thường xuyên – vốn đã chịu áp lực thời gian học không nhiều – sẽ cần cách ôn tập linh hoạt, chú trọng hiểu mối quan hệ giữa kiến thức với thực tiễn kinh tế, pháp lí, chủ quyền quốc gia. “Thông tư chủ yếu sửa đổi, bổ sung các nội dung có tính chất cập nhật liên quan đến tên gọi, địa danh và đơn vị hành chính trong 4 môn học” là một câu tuy ngắn nhưng tóm được tinh thần chung: chương trình phải sống cùng đời sống chính trị – hành chính. Vấn đề đặt ra là ngành giáo dục có đủ hỗ trợ để giáo viên cập nhật nhanh, hay vẫn để họ tự xoay xở với một văn bản pháp lí dày, khó đọc?
Nhìn về phía trước: cơ hội làm mới lớp học Lịch sử, Địa lí
Từ góc nhìn người viết, Thông tư 78/2026 là cơ hội hơn là gánh nặng nếu các trường biết tận dụng để làm mới lớp học Lịch sử, Địa lí và cả Giáo dục kinh tế, pháp luật. Khi nội dung về thống nhất đất nước, bảo vệ chủ quyền biển đảo, đổi mới và Hiến pháp được cập nhật, giáo viên có thể xây dựng những chuyên đề liên ngành: kết nối lịch sử với địa lí vùng kinh tế – xã hội, với cấu trúc hệ thống chính trị, với quyền công dân và kinh tế thị trường. Như vậy, môn Lịch sử Địa lí sẽ bước ra khỏi mô hình “học thuộc lòng” để trở thành nơi học sinh rèn tư duy lịch sử, không gian và pháp lí. Ở cấp THCS, việc làm rõ yêu cầu năng lực lịch sử và địa lí, cùng thực hành địa lí địa phương gắn với đơn vị hành chính tỉnh, thành phố, sẽ giúp học sinh nhìn rõ hơn nơi mình sống trên bản đồ quốc gia. Ở cấp THPT, nội dung về lạm phát, thất nghiệp, văn hóa tiêu dùng, ngân sách nhà nước, thuế trong môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, nếu được dạy gắn với các ví dụ đời sống, sẽ biến tiết học thành giờ thảo luận về "tiền và luật" – những thứ mỗi công dân trẻ đều cần hiểu trước khi ra trường. Thông điệp sau cùng khá rõ: chương trình giáo dục mới không thể bất động trước những thay đổi của Hiến pháp, của bản đồ hành chính và của nền kinh tế. Thông tư 78/2026, dù chỉ là một bước điều chỉnh, đang nhắc hệ thống giáo dục rằng việc dạy Lịch sử, Địa lí, kinh tế, pháp luật phải cập nhật liên tục. Câu trả lời còn lại thuộc về từng nhà trường: họ sẽ xem đây là thủ tục phải làm cho xong, hay là cơ hội để biến lớp học thành nơi học sinh THCS, THPT hiểu đất nước mình đang đổi thay như thế nào.
