Từ “môn phụ” đến môn học định hình công dân
Chương trình GDPT 2018 trong môn Lịch sử là định hướng dạy học mới coi trọng tư duy, trải nghiệm và ý thức công dân của học sinh, thay cho cách học thuộc lòng máy móc và thi cử nặng tái hiện sự kiện, mốc thời gian, nhân vật lịch sử một chiều.
Điểm thay đổi gây tranh luận nhất nhưng cũng cần được nhìn nhận công bằng là: Lịch sử không còn đứng bên lề chương trình mà trở thành môn học bắt buộc từ lớp 6 đến lớp 12. Việc học liên tục nhiều năm buộc nhà trường, giáo viên và phụ huynh phải bỏ quan niệm “môn phụ”. Quan trọng hơn, mục tiêu mới không dừng ở “biết lịch sử” mà hướng tới “sống có lịch sử”: hiểu được bối cảnh thế giới, khu vực, dân tộc, nuôi dưỡng lòng yêu nước, bản sắc dân tộc và ý thức công dân. Đây là bước đi đúng hướng trong tiến trình đổi mới giáo dục, dù chắc chắn chưa thể hoàn hảo.
Thoát khỏi mô hình “thầy đọc – trò chép” trong dạy học lịch sử
Nếu phải chỉ ra “tội đồ” khiến học sinh ngán Lịch sử, đó không phải là bản thân các sự kiện, mà là cách dạy và học cũ. Trong nhiều năm, lớp học Lịch sử chủ yếu vận hành theo mô hình “thầy đọc – trò chép”, thiên về truyền thụ một chiều. Kiểm tra, đánh giá lại tập trung vào việc yêu cầu học sinh tái hiện mốc thời gian, tên nhân vật, địa danh, khiến các em tin rằng Lịch sử chỉ là một cuộc thi trí nhớ.
Chương trình GDPT 2018 buộc chúng ta phải chấm dứt lối dạy này. Khi mục tiêu là phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, giáo viên không thể chỉ “giảng – chép” mà phải tổ chức hoạt động: cho học sinh đọc và so sánh sử liệu, tranh luận về nguyên nhân – hệ quả, đặt câu hỏi ngược lại cho bài học. Dạy học lịch sử, vì thế, chuyển từ việc “đổ đầy thông tin” sang dẫn dắt suy nghĩ, một thay đổi không dễ nhưng rất cần.
Đổi mới đánh giá: khích lệ phân tích thay vì thuộc lòng
Không thể nói tới tư duy phản biện khi cách đánh giá vẫn yêu cầu lặp lại nguyên văn sách giáo khoa. Trước đây, kiểm tra Lịch sử chủ yếu là những câu hỏi “kể lại”, “trình bày”, nhắm tới trí nhớ hơn là suy luận. Hệ quả là nhiều học sinh học Lịch sử chỉ để “đi thi cho qua”, không thấy được mối liên hệ giữa bài học trên lớp với đời sống hiện tại.
Chương trình GDPT 2018 đòi hỏi kiểm tra, đánh giá phải thay đổi cùng với phương pháp dạy học, theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh. Điều này mở đường cho các dạng bài yêu cầu so sánh các sự kiện, phân tích nguyên nhân – hệ quả, đánh giá lựa chọn lịch sử từ nhiều góc nhìn. Khi buộc phải lập luận và bảo vệ quan điểm bằng tư liệu đáng tin cậy, học sinh không thể dựa vào học thuộc lòng mà phải đọc, suy nghĩ, kết nối. Đó chính là áp lực lành mạnh để hình thành tư duy phân tích.
Lịch sử như “phòng tập” rèn năng lực công dân và tư duy phản biện
Vị thế mới của môn Lịch sử không chỉ nằm ở nhãn “môn bắt buộc”, mà ở vai trò rèn bản lĩnh công dân trong thời đại nhiễu loạn thông tin. Khi học sinh được tiếp cận và khai thác nhiều nguồn sử liệu, thảo luận về các quyết định lịch sử, các em học cách phân biệt thông tin đáng tin với tin sai lệch, biết đặt câu hỏi trước khi tin.
Quan trọng hơn, chương trình khuyến khích học sinh liên hệ kiến thức lịch sử với những vấn đề thực tiễn của đất nước ngày nay, rồi dùng hiểu biết đó để lý giải vấn đề và bảo vệ quan điểm cá nhân bằng dữ liệu lịch sử. Các hoạt động học ngoài lớp như tham quan bảo tàng, di tích, làm dự án lịch sử địa phương giúp các em trải nghiệm lựa chọn, hy sinh và trách nhiệm của thế hệ đi trước. Từ đó, tình yêu nước không dừng ở xúc động mà gắn với việc tôn trọng pháp luật, bảo vệ di sản, sống có trách nhiệm với cộng đồng.
Đổi mới giáo dục Lịch sử: cơ hội lớn nhưng không tự diễn ra
Nhìn từ góc độ đổi mới giáo dục, chương trình GDPT 2018 trong môn Lịch sử là một cơ hội hiếm có: chương trình đã nêu khá rõ mục tiêu, yêu cầu phương pháp và định hướng đánh giá theo hướng phát huy tính tích cực của người học. Nhưng cơ hội không tự biến thành kết quả. Nếu giáo viên vẫn dạy cũ, nếu nhà trường vẫn chỉ coi điểm số là thước đo, Lịch sử sẽ lại trôi về quỹ đạo “môn phụ” trong ý thức học sinh.
Vì vậy, điều cần lúc này không phải tranh luận xem có nên đổi mới hay không, mà là đổi mới đến mức nào và bằng những bước đi thực tế nào trong lớp học. Khi giáo viên dám giảm thời lượng đọc – chép, tăng thảo luận và hoạt động; khi bài kiểm tra buộc học sinh phải suy luận; khi học sinh được gặp nhân chứng, chạm vào di tích; lúc đó, chương trình GDPT 2018 mới thực sự phát huy hiệu quả, và môn Lịch sử mới trở thành nơi rèn luyện tư duy phản biện và năng lực công dân như chúng ta kỳ vọng.
