Rà soát chương trình GDPT: từ “đổi mới” sang làm cho chương trình thực chất hơn
Chương trình giáo dục phổ thông là bộ khung quy định mục tiêu, nội dung, cấu trúc môn học và yêu cầu cần đạt cho học sinh, quyết định trực tiếp khối lượng học tập, cách kiểm tra đánh giá và định hướng năng lực, phẩm chất mà nhà trường phổ thông phải hình thành cho mỗi thế hệ công dân trong tương lai.
Sau hơn 5 năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 ở tất cả các lớp, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định một nhiệm vụ trọng tâm là "rà soát, điều chỉnh toàn diện chương trình và sách giáo khoa để đáp ứng yêu cầu mới". Điều đó cho thấy, giai đoạn "đổi mới chương trình" đã đi qua; việc cần làm bây giờ là làm cho chương trình trở nên thực chất, khả thi và bớt áp lực cho học sinh hơn. Rà soát chương trình GDPT nếu chỉ là chỉnh vài dòng mô tả hay cắt bớt vài bài học sẽ là bỏ lỡ cơ hội vàng: đây phải là cuộc đánh giá lại từ triết lý, mục tiêu đến cách tổ chức môn học, hoạt động giáo dục.
Theo định hướng nhiệm vụ năm học 2026-2027, Bộ dự kiến chỉnh sửa đồng bộ chương trình và sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12. Việc này không phải xây lại một chương trình hoàn toàn mới, mà như một nhà khoa học giáo dục đã nhấn mạnh, là phát triển chương trình theo hướng hiện đại, mở, linh hoạt hơn, nhưng vẫn kế thừa mục tiêu và cấu trúc cốt lõi của GDPT 2018 để phù hợp bối cảnh Việt Nam hiện nay. Quan điểm này là hợp lý: thay vì "đập đi làm lại", chúng ta cần chỉnh chuẩn, tinh gọn, tăng tính thực tiễn và giảm tải học sinh.
Giảm tải học sinh: tích hợp không có nghĩa là nhồi thêm nội dung
Nếu không thẳng thắn đặt mục tiêu giảm tải học sinh lên hàng đầu, mọi khẩu hiệu đổi mới giáo dục sẽ khó đi vào đời sống. Rà soát chương trình GDPT lần này phải nhìn lại câu hỏi cốt lõi: học sinh đang học những gì, trong bao nhiêu thời lượng, và phần nào trong đó là không cần thiết hoặc lặp lại.
Trong quyết định nhiệm vụ trọng tâm, Bộ đã nhấn mạnh yêu cầu tinh giản nội dung, nâng cao chất lượng giờ học chính khóa và tăng cường hoạt động thực hành, trải nghiệm. Một thầy giáo với 38 năm giảng dạy bày tỏ kỳ vọng việc rà soát sẽ dựa trên trải nghiệm dạy – học thực tế, với mục tiêu quan trọng là giảm áp lực cho học sinh. Đây không chỉ là nguyện vọng riêng lẻ; đó là cảnh báo rằng nếu chương trình quá nặng, mọi nỗ lực đổi mới phương pháp hay kiểm tra đánh giá đều khó thành công.
Nghịch lý lớn nhất nằm ở những môn được thiết kế theo hướng tích hợp. Ở THCS, Khoa học tự nhiên gồm Vật lý, Hóa học, Sinh học; Lịch sử và Địa lý ghép hai lĩnh vực có phương pháp và đặc trưng riêng; Nghệ thuật gộp Âm nhạc và Mỹ thuật. Về lý thuyết, tích hợp giúp tránh trùng lặp, nhưng thực tế lại cho thấy một giáo viên phải dạy cả ba lĩnh vực Khoa học tự nhiên với độ sâu khác nhau, dẫn đến dạy lệch, dạy chắp vá, thậm chí có nơi giáo viên "né" phần không thuộc chuyên môn. Tích hợp kiểu này không giảm tải học sinh; ngược lại, có nguy cơ làm loãng chất lượng từng mảng kiến thức.
Tăng tính thực tiễn: trải nghiệm, hướng nghiệp phải bớt hình thức
Giảm tải không đồng nghĩa với cắt bỏ mọi hoạt động, mà là bỏ bớt những thứ hình thức để nhường chỗ cho trải nghiệm thực chất. Nếu chương trình giáo dục phổ thông muốn gắn với cuộc sống, các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và giáo dục địa phương phải thoát khỏi kiểu làm cho đủ chỉ tiêu.
Hiện tại, bên cạnh các môn Văn, Toán, Ngoại ngữ 1, Giáo dục công dân, Lịch sử và Địa lý, Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, Thể dục, Nghệ thuật, bậc THCS còn có chuỗi hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và nội dung giáo dục địa phương. Từ góc nhìn THPT, một giáo viên cho rằng các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và giáo dục địa phương đang chiếm thời lượng đáng kể, nhưng hiệu quả thực tế cần được xem xét kỹ, tránh tình trạng tiết học tồn tại chỉ vì chương trình quy định.
Theo quyết định 2623/QĐ-BGDĐT, việc rà soát không chỉ dừng ở nội dung học mà còn bao gồm cả phương thức kiểm tra, đánh giá; đồng thời phải tối giản những yêu cầu, thủ tục, hồ sơ không cần thiết. Đây là điểm then chốt: nếu giáo viên còn bị trói bởi vô số biểu mẫu, báo cáo, mọi ý tưởng đổi mới giáo dục đều có nguy cơ biến thành phong trào ngắn hạn. Rà soát chương trình GDPT lúc này là cơ hội để sắp xếp lại toàn bộ "hệ sinh thái" hoạt động trong nhà trường, sao cho mỗi tiết học, mỗi hoạt động đều gắn với một giá trị cụ thể cho học sinh.
Khoa học, công nghệ và năng lực số: thêm thời lượng nhưng phải gắn khoa học nghiên cứu
Một chương trình giáo dục phổ thông của thời đại số không thể thiếu trục khoa học – công nghệ – năng lực số. Nhưng nếu chỉ thêm tiết học mà không thay đổi cách dạy, học sinh sẽ lại bị nhồi thêm kiến thức rời rạc thay vì được rèn tư duy khoa học và khả năng tự học suốt đời.
Trong định hướng mới, Bộ dự kiến tăng thời lượng cho các môn khoa học, công nghệ, tin học và nghệ thuật, đồng thời chú trọng hơn các lĩnh vực STEM, ngoại ngữ, năng lực số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục thể chất. Một giáo viên ở Hà Nội đánh giá đây là hướng đi đúng tinh thần các nghị quyết hiện hành, bởi trong bối cảnh AI và chuyển đổi số đang thay đổi mạnh thị trường lao động, học sinh không thể chỉ học thuộc mà cần biết tìm kiếm, xử lý, kiểm chứng thông tin, sử dụng công nghệ, giải quyết vấn đề và thích ứng với công nghệ mới.
Song song tăng cường khoa học và công nghệ, chương trình vẫn phải coi trọng giáo dục tư tưởng, truyền thống, đạo đức, thẩm mỹ, thể chất, hướng nghiệp và kỹ năng mềm. Nếu nghiêng hẳn về "kỹ năng cứng" mà bỏ quên giá trị nhân văn, chúng ta sẽ có những thế hệ giỏi thao tác công nghệ nhưng thiếu trách nhiệm xã hội. Đổi mới giáo dục vì thế cần tích hợp cả năng lực số và ý thức công dân, cả tư duy khoa học và tình cảm văn hóa.
Sau rà soát: cân bằng giữa chuẩn kiến thức, sức khỏe học sinh và tính khả thi
Điểm mấu chốt của lần rà soát chương trình GDPT này là tìm lại thế cân bằng: đủ chuẩn kiến thức, nhưng không đánh đổi sức khỏe và đời sống tinh thần của học sinh; đủ tham vọng đổi mới giáo dục, nhưng không xa rời điều kiện thực tế của nhà trường.
Một mặt, cần đánh giá lại số lượng môn học và đơn vị kiến thức ở từng cấp, sao cho phù hợp độ tuổi, năng lực nhận thức và tâm lý của học sinh. Thực tế ở nhiều trường vùng khó cho thấy, dù chủ trương cho phép học sinh lớp 10 chọn môn theo năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp, nhưng khả năng lựa chọn vẫn bị giới hạn bởi điều kiện tổ chức của nhà trường. Nếu không tính đến yếu tố này, mọi thiết kế chương trình sẽ chỉ đẹp trên giấy.
Rà soát lần này cũng kéo theo yêu cầu phải tiếp tục chỉnh sửa sách giáo khoa để bảo đảm tinh giản, chính xác, cập nhật, dễ sử dụng, đồng bộ với chương trình và không làm phát sinh thêm áp lực học tập cho học sinh. Đây là cơ hội để xác định những gì cần giữ, cần phát triển thêm, và cần cắt giảm. Nếu tận dụng tốt, chúng ta không chỉ sửa một bộ chương trình, mà còn định lại hướng đi cho cả hệ thống giáo dục phổ thông: từ nặng về dạy chữ sang nuôi dưỡng năng lực khoa học, năng lực số và phẩm chất công dân, trong một lộ trình học tập lành mạnh và nhân văn.
