Công nghệ sinh học Việt Nam: lợi thế tài nguyên không tự biến thành sản phẩm
Công nghệ sinh học Việt Nam là tập hợp các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ dựa trên nguồn nguyên liệu sinh học trong nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và y tế, nhằm tạo ra sản phẩm giá trị gia tăng cao và đóng góp vào kinh tế sinh học quốc gia. Điểm xuất phát của chúng ta không hề thấp: Việt Nam sở hữu nguồn nguyên liệu sinh học phong phú từ nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và các phụ phẩm chế biến. Đây là nền tảng tự nhiên để phát triển chế phẩm sinh học, vật liệu sinh học, sản phẩm chăm sóc sức khỏe hay giải pháp xử lý môi trường. Nhưng lợi thế sinh học không tự động biến thành lợi thế thị trường. Chỉ thị 13/CT-TTg về phát triển, ứng dụng công nghệ sinh học thẳng thắn chỉ ra mối liên kết giữa nghiên cứu, ứng dụng, sản xuất và thị trường vẫn rời rạc, nguồn lực đầu tư phân tán, số doanh nghiệp dẫn dắt còn ít. Nói cách khác, chúng ta có nhiều phòng lab mạnh, nhưng chưa có đủ nhà máy và doanh nghiệp đủ sức biến kết quả nghiên cứu thành dòng sản phẩm ổn định.
Khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và sản xuất: điểm nghẽn mang tính hệ thống
Nếu phải chỉ ra một điểm nghẽn mang tính cấu trúc của công nghệ sinh học Việt Nam, đó chính là khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và sản xuất quy mô lớn. Phó chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam Lê Thị Khánh Vân cho rằng nút thắt nằm ở chỗ nhà khoa học và doanh nghiệp thiếu điều kiện để thử nghiệm công nghệ trước khi quyết định đầu tư. Kết quả là nhiều đề tài dừng lại ở khâu nghiệm thu rồi nằm trong ngăn kéo, thay vì tiếp tục được phát triển để ứng dụng. Trong kinh tế sinh học, rủi ro này còn lớn hơn vì công nghệ gắn chặt với nguyên liệu sinh học, quy trình sản xuất và yêu cầu chất lượng cụ thể. Một công nghệ có triển vọng trên giấy vẫn có thể thất bại khi bước vào điều kiện sản xuất thực tế. Nếu không có giai đoạn sản xuất thử bài bản, doanh nghiệp khó đánh giá hiệu quả, còn nhà khoa học không có bằng chứng để thuyết phục nhà đầu tư. Khoảng trống này không thể giải quyết bằng vài dự án lẻ tẻ; nó đòi hỏi một giải pháp mang tính hệ thống.
Thiết bị dùng chung và tổ chức trung gian: cầu nối lab–nhà máy
Điểm đáng mừng là các tiếng nói trong hệ sinh thái đã bắt đầu tập trung vào đúng mắt xích yếu: giai đoạn sản xuất thử và cầu nối trung gian. Bà Lê Thị Khánh Vân đề xuất phát triển các cơ sở có thiết bị dùng chung, cho phép nhiều nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp sử dụng dây chuyền thử nghiệm trước khi đầu tư mở rộng. Thời gian hỗ trợ có thể kéo dài 6, 9 hoặc 12 tháng tùy đặc điểm công nghệ. Đây là cách giảm rủi ro đầu tư, đồng thời buộc công nghệ phải chứng minh khả năng vận hành ổn định ngoài phòng lab. Song song, vai trò của các tổ chức trung gian trở nên quyết định. Theo bà Vân, đơn vị kết nối phải hiểu cả công nghệ lẫn thị trường, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa nhà khoa học và doanh nghiệp. Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam có thể tham gia bằng cách khai thác dữ liệu nghiên cứu, cung cấp thông tin công nghệ, kết nối chuyên gia và hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm giải pháp phù hợp. Nếu thiếu những "nhà môi giới công nghệ" kiểu này, chuyển giao công nghệ sẽ tiếp tục bị tắc ở khâu tìm đúng đối tác.
Thương mại hóa công nghệ sinh học: không doanh nghiệp nào đi một mình qua “thung lũng chết”
Câu chuyện của Innogenex trong đại dịch Covid-19 là lời nhắc mạnh mẽ rằng một doanh nghiệp sinh học đơn lẻ khó có thể tự mình chinh phục thị trường toàn cầu. Bộ kit xét nghiệm của Innogenex từng nằm trong danh mục giải pháp ứng phó khẩn cấp với Covid-19 liên quan tới WHO, là một trong 15 bộ kit đầu tiên trên thế giới có kết quả thực nghiệm lâm sàng. Doanh nghiệp nhận được nhiều đơn hàng từ nước ngoài nhưng phải từ chối vì chưa đủ năng lực sản xuất, logistics và hỗ trợ khách hàng. TS. Nguyễn Lê Thu Hà thừa nhận: "Công nghệ sinh học của mình rất nhiều tiềm năng, nhưng một mình một doanh nghiệp không đủ đâu. Phải cần cả hệ thống lớn vào cuộc để lấy được những đơn hàng rất lớn". Bà mô tả thương mại hóa công nghệ sinh học như một hải trình gian nan, với suất đầu tư lớn, chu kỳ phát triển kéo dài 8–12 năm và rủi ro nhị phân khắc nghiệt, nơi chưa đầy 8 trên 100 ứng viên từ Phase I được phê duyệt lưu hành chính thức. Không có hệ sinh thái hỗ trợ, đa số startup sẽ gục ngã trong "thung lũng chết" của dòng tiền.
Từ chính sách đến hành động: xây chuỗi liên kết kinh tế sinh học
Việc Thủ tướng ban hành Chỉ thị 13/CT-TTg về phát triển, ứng dụng công nghệ sinh học và Quyết định 208/QĐ-TTg phê duyệt đề án thống kê, đánh giá tỷ trọng đóng góp của công nghệ sinh học cho thấy Nhà nước đã nhìn nhận kinh tế sinh học như một trụ cột tăng trưởng mới. Nhưng chính sách chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng là biến chúng thành một chuỗi liên kết đủ chặt: từ nhu cầu thị trường, đặt hàng nghiên cứu, thử nghiệm trên thiết bị dùng chung, hoàn thiện công nghệ, đến sản xuất và phân phối. Trong chuỗi đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo khung pháp lý và đầu tư hạ tầng; viện trường cung cấp tri thức và nhân lực; doanh nghiệp đảm nhận phần thương mại hóa; tổ chức trung gian làm chất keo gắn kết. TS. Nguyễn Lê Thu Hà nhấn mạnh cần "cả hệ thống lớn vào cuộc" để lấy được đơn hàng lớn. Nếu Việt Nam muốn công nghệ sinh học trở thành động lực kinh tế chứ không chỉ là thành tích khoa học, chúng ta phải coi thương mại hóa công nghệ là nhiệm vụ chung, không phải việc riêng của vài doanh nghiệp tiên phong.
