Bức tranh mới của các dự án đường bộ Việt Nam: Từ trì trệ sang tăng tốc
Các dự án đường bộ Việt Nam là những công trình hạ tầng then chốt kết nối vùng, gồm cao tốc, quốc lộ và tuyến đường đô thị, thường có tổng mức đầu tư rất lớn, yêu cầu giải phóng mặt bằng phức tạp, và trải qua nhiều năm chuẩn bị trước khi bước vào giai đoạn thi công tăng tốc. Sau một thập kỷ quen với cụm từ “đắp chiếu”, bức tranh đang dần đổi màu: những dự án từng ách tắc, kéo dài hoặc thiếu vốn nay lần lượt được khởi động lại, điều chỉnh thiết kế và đẩy nhanh giải phóng mặt bằng. Điểm chung không thể phủ nhận là mô hình quản lý cũ – dồn trách nhiệm nhưng thiếu chế tài tiến độ – đang bị thay thế bằng cách tiếp cận sát sao hơn của chính quyền địa phương, coi tiến độ các tuyến đường Hà Nội, cao tốc Phú Thọ hay các tuyến nối ở miền Trung như thước đo năng lực điều hành, chứ không chỉ là câu chuyện đầu tư công trên giấy.
Cao tốc Phú Thọ Việt Trì - Hòa Bình: Hầm xuyên núi 4 làn và tham vọng kết nối vùng
Tuyến cao tốc Phú Thọ Việt Trì - Hòa Bình dài khoảng 57 km, tổng mức đầu tư dự kiến 15.700 tỷ đồng, là ví dụ rõ nhất cho thế hệ dự án đường bộ Việt Nam mới: thiết kế hiện đại, cấu phần phức tạp, nhưng quy trình quyết sách lại chặt chẽ hơn. Tuyến này tạo kết nối giữa cao tốc Nội Bài - Lào Cai với cao tốc Hòa Bình - Sơn La, đi qua 10 xã, phường của tỉnh Phú Thọ. Về quy mô, khoảng 52 km được đầu tư theo chuẩn cao tốc 4 làn xe, vận tốc thiết kế 100 km/h, còn 5 km cuối tuyến là đường đô thị. Một điểm nhấn quan trọng là hạng mục hầm xuyên núi: Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Trần Duy Đông đã thống nhất phương án xây dựng 2 ống hầm với quy mô hoàn chỉnh 4 làn xe, chia toàn bộ dự án thành 11 dự án thành phần để phù hợp khả năng bố trí vốn.
Điều đáng chú ý không chỉ là kỹ thuật – từ hầm xuyên núi đến cầu dây văng 2 làn – mà là cách cấu trúc vốn và tiến độ: "Toàn bộ dự án được chia thành 11 dự án thành phần, với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 15.700 tỷ đồng". Chính cách chia nhỏ này cho phép địa phương linh hoạt hơn trong cân đối ngân sách Trung ương và tỉnh, đồng thời giữ sẵn phương án kỹ thuật cho các nút giao bổ sung. Quan điểm ở đây khá rõ: thà chuẩn bị sẵn hạ tầng kỹ thuật và phân kỳ đầu tư, còn hơn tiếp tục lặp lại vòng luẩn quẩn của các dự án làm dở, thiếu vốn, rồi nằm im trên giấy. Thông tin về tuyến được đưa ra tại hội nghị nghe báo cáo tiến độ các dự án do lãnh đạo tỉnh Phú Thọ chủ trì, nơi các giải pháp kỹ thuật chính được thống nhất để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ và triển khai các bước tiếp theo.
Quảng Ngãi: Dự án gần 700 tỷ đồng và bài kiểm tra về giải phóng mặt bằng
Ở miền Trung, dự án đường nối từ cầu Thạch Bích đến Tịnh Phong cho thấy một mặt khác của các dự án đường bộ Việt Nam: vốn được phê duyệt hơn 694 tỷ đồng, chiều dài khoảng 6,11 km với tuyến chính 4,825 km và tuyến nhánh khoảng 1,29 km, nhưng sau nhiều năm triển khai vẫn vướng mắc. Đến nay, mới bàn giao mặt bằng 4,92/6,11 km (80,5%), vẫn còn 52 hộ dù đã phê duyệt phương án nhưng chưa giao đất, và 56 hộ với 60 thửa đất chưa hoàn thành phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Lũy kế giá trị thực hiện đạt 222 tỷ đồng, tương đương 54,3% giá trị hợp đồng. Nói cách khác, điểm nghẽn không nằm ở thiết kế hay nhà thầu, mà ở khâu giải phóng mặt bằng – mảnh ghép mà nếu thiếu trách nhiệm chính trị cụ thể, dự án rất dễ rơi vào vùng “chết lâm sàng”.
Lãnh đạo UBND tỉnh Quảng Ngãi buộc phải can thiệp mạnh: Phó chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Công Hoàng yêu cầu chủ đầu tư phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành và địa phương liên quan để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng. Quan điểm điều hành được nói thẳng: bàn giao mặt bằng đến đâu thi công đến đó, không để nhà thầu chờ đợi. Đáng chú ý, phường Trương Quang Trọng được giao nhiệm vụ bàn giao toàn bộ mặt bằng còn vướng trước ngày 30/9/2026, trong khi xã Thọ Phong phải khẩn trương hoàn thành phê duyệt phương án bồi thường và xác nhận pháp lý nguồn gốc đất. Đây chính là bài học quản trị: nếu không gắn tiến độ từng hộ dân với mốc thời gian cụ thể và trách nhiệm từng cấp chính quyền, mọi lời kêu gọi “đẩy nhanh tiến độ” chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Phú Thọ và các tuyến đường Hà Nội: Mặt bằng cơ bản hoàn thành, động lực thi công
Khi nhiều dự án phải lao đao vì mặt bằng, Phú Thọ lại cho thấy một ví dụ tích cực với các tuyến gắn chặt Hà Nội trong mạng lưới kết nối vùng. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ đã tổng hợp tình hình giải phóng mặt bằng đối với hai dự án trọng điểm: cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì và cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu đoạn Km19+000 - Km53+000. Đối với Quốc lộ 2, sự chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, UBND tỉnh cùng sự vào cuộc của các sở, ngành và chính quyền cơ sở đã giúp công tác giải phóng mặt bằng "cơ bản hoàn thành". Các xã Tề Lỗ, Hội Thịnh và Vĩnh Thành đã hoàn thành 100% bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bàn giao toàn bộ mặt bằng cho chủ đầu tư, trong khi Vĩnh An đạt khoảng 89% và Vĩnh Hưng khoảng 92%.
Cùng thời điểm, cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu đoạn dài 34 km, trong đó 31,9 km qua Phú Thọ và 2,1 km qua Sơn La, có tổng mức đầu tư gần 9.997 tỷ đồng và thời gian thực hiện từ 2022 đến 2028, cũng được đẩy nhanh tiến độ. Dự án giai đoạn 1 chỉ làm 2 làn xe, nhưng giải phóng mặt bằng theo quy mô hoàn chỉnh 4 làn – quyết định thể hiện tầm nhìn dài hạn, tránh tình trạng sau này phải mở rộng trong điều kiện chật hẹp. "Đến nay, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cơ bản hoàn thành, mặt bằng đã được bàn giao cho các nhà thầu trên hầu hết phạm vi dự án". Hiện chủ đầu tư đã triển khai đồng bộ 4 gói thầu xây lắp, nhà thầu huy động tối đa nhân lực, máy móc để thi công nền đường, cầu, hầm, hệ thống thoát nước. Giá trị xây lắp đã thực hiện đạt khoảng 1.640/8.332 tỷ đồng, tương đương 20% giá trị hợp đồng, đi kèm tỷ lệ giải ngân vốn gần như tuyệt đối.
Bước ngoặt hay chu kỳ mới cho các dự án đường bộ?
Nhìn vào chuỗi dự án từ cao tốc Phú Thọ với hầm xuyên núi đến tuyến đường gần 700 tỷ ở Quảng Ngãi, rồi các tuyến Quốc lộ 2 và Hòa Bình - Mộc Châu, có thể thấy một mẫu số chung: khi chính quyền địa phương trực tiếp gắn tên tuổi mình với tiến độ, các dự án đường bộ Việt Nam thoát dần khỏi quán tính “đắp chiếu”. Hội nghị do lãnh đạo tỉnh Phú Thọ chủ trì để thống nhất các giải pháp kỹ thuật chính của tuyến Việt Trì - Hòa Bình, hay chỉ đạo cụ thể về tiến độ bàn giao mặt bằng tại Quảng Ngãi, không còn là nghi thức hành chính mà là những cột mốc cam kết. Vấn đề còn lại là liệu cách làm này có được duy trì nhất quán hay không: nếu mỗi dự án phải chờ đến lúc tắc nghẽn mới được “giải cứu” bằng các cuộc họp khẩn, chu kỳ chậm trễ - tăng tốc - chậm trễ sẽ lặp lại. Ngược lại, nếu giải phóng mặt bằng được coi là một phần kỹ thuật của dự án và được chuẩn hóa như thiết kế hầm xuyên núi hay cầu dây văng, thì bước ngoặt khởi động lại hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một giai đoạn phát triển hạ tầng ổn định hơn.
