Điện hạt nhân Việt Nam: bước đi đúng khi bắt đầu từ con người
Chuẩn bị nguồn nhân lực cho điện hạt nhân Việt Nam là quá trình xây dựng có kế hoạch hệ thống đào tạo, thử nghiệm không phá hủy, quản lý chất lượng và kênh tiếp nhận tri thức quốc tế, nhằm hình thành đội ngũ chuyên gia và kỹ thuật viên đủ năng lực bảo đảm an toàn, độ tin cậy và hiệu quả cho các dự án như Ninh Thuận 2 trong suốt nhiều thập kỷ vận hành. Điểm đáng chú ý trong lựa chọn chiến lược hiện nay là Việt Nam cố tình đi ngược lại thói quen “xây nhà rồi mới lo người ở”: nhân lực được ưu tiên trước, không chờ đợi công nghệ hay đối tác. PETROVIETNAM đã được giao làm chủ đầu tư Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2, thuộc tổng thể dự án công suất 4.000 – 6.400 MW dự kiến vận hành giai đoạn 2031 – 2035. Với một vòng đời kéo dài qua nhiều thế hệ, ai đứng trong phòng điều khiển ở thập niên 2030 sẽ được quyết định từ những lớp học hôm nay.
PETROVIETNAM mở kênh tri thức cho Ninh Thuận 2: không chờ công nghệ mới bắt đầu đào tạo
Nếu coi đầu tư nhà máy là phần "cứng" của chương trình điện hạt nhân Việt Nam, thì PETROVIETNAM đang lựa chọn xây phần "mềm" trước: hạ tầng tri thức và con người. Đến đầu tháng 9/2026, khoảng 97,5% diện tích mặt bằng Ninh Thuận đã được giải phóng và hợp đồng tư vấn báo cáo nghiên cứu tiền khả thi điều chỉnh đã được ký. Song song, tập đoàn không ngồi chờ phương án công nghệ hay cấu trúc vốn được chốt mà chủ động duy trì trao đổi chuyên môn với nhiều cơ quan pháp quy hạt nhân và tập đoàn năng lượng quốc tế trong lĩnh vực điện hạt nhân. Các cuộc làm việc với KEPCO ở cấp Tổng Giám đốc và với Trường Năng lượng Hạt nhân Quốc tế KINGS về phát triển nguồn nhân lực cho Ninh Thuận 2 cho thấy một điều: mục tiêu chính không phải săn thiết kế lò phản ứng, mà là săn kinh nghiệm tổ chức, vận hành, đào tạo và xây dựng văn hóa an toàn ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Quan trọng hơn, PETROVIETNAM không chỉ nhìn vào những quốc gia có truyền thống hạt nhân lâu đời mà còn chú ý tới các "newcomer" – những nước triển khai chương trình điện hạt nhân đầu tiên trong hai thập niên gần đây. Bài học lặp lại ở họ không nằm ở chỗ thiếu công nghệ, mà ở việc công trình đi nhanh hơn tốc độ hình thành năng lực con người và hệ thống quản lý. Bằng cách nhận diện sớm khoảng cách này và chủ động thu hẹp, Việt Nam đang tránh cái bẫy của nhiều nước mới bước vào điện hạt nhân: có nhà máy hiện đại nhưng đội ngũ chưa đủ trải nghiệm để vận hành an toàn. Đây là cách tiếp cận giàu tính chính trị năng lượng: không để quyết định công nghệ của đối tác định đoạt cấp độ làm chủ tri thức trong nước.
Thử nghiệm không phá hủy: chiếc "máy soi" âm thầm bảo vệ an toàn hạt nhân
Trong mọi tranh luận về điện hạt nhân Việt Nam, người ta thường nói nhiều về lò phản ứng, ít nói về những đội ngũ đem đầu dò đi kiểm tra mối hàn, đường ống và bình chịu áp lực. Nhưng chính năng lực thử nghiệm không phá hủy (NDT) mới là nền tảng để bảo đảm rằng vật liệu, kết cấu và thiết bị đáp ứng được yêu cầu đặc biệt nghiêm ngặt về an toàn, độ tin cậy và kiểm soát chất lượng từ thiết kế đến bảo dưỡng. Các tiêu chuẩn của IAEA và ASME coi việc xác minh tính toàn vẹn của vật liệu là một thành phần cốt lõi trong hệ thống bảo đảm chất lượng. Đối với Việt Nam, phát triển năng lực NDT cho điện hạt nhân đòi hỏi chuẩn bị đồng thời nguồn nhân lực, hệ thống quản lý chất lượng và kinh nghiệm triển khai thực tế trước khi nhà máy đi vào vận hành. Nói cách khác, không thể chờ có nhà máy hạt nhân mới tập sự kỹ thuật viên NDT; họ phải mang kinh nghiệm từ các ngành công nghiệp có điều kiện tương đồng sang.
Chính vì vậy, các nhà máy nhiệt điện đang được sử dụng như phòng thí nghiệm thực tế để tích lũy năng lực cho NDT hạt nhân. Từ đường ống nhiệt độ cao đến thiết bị chịu áp lực, nhiệt điện và điện hạt nhân chia sẻ nhiều điểm chung về cơ chế suy giảm vật liệu, quy trình kiểm tra và tổ chức QA/QC. Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE) thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã triển khai các khóa đào tạo NDT cho cán bộ kỹ thuật, QC và nhân sự bảo trì tại Duyên Hải, Vũng Áng và Nghi Sơn 2, hướng tới các kỳ bảo dưỡng định kỳ từ quý II/2026. Những chương trình này không chỉ dạy lý thuyết mà buộc học viên phải thực hành trên mẫu thử và thiết bị thực tế, học cách nhận dạng khuyết tật và diễn giải kết quả theo tiêu chuẩn quốc tế. Nếu đội ngũ này làm tốt với nhiệt điện, họ sẽ là lực lượng nòng cốt khi điện hạt nhân đi vào vận hành.
Từ lớp học NDT đến độ tin cậy của hệ thống điện: tác động lên người dùng cuối
Điểm dễ bị bỏ qua là mọi cuộc đào tạo NDT khô khan hôm nay đều có liên hệ trực tiếp đến độ ổn định của hóa đơn tiền điện ngày mai. Việc đào tạo trước các đợt bảo dưỡng định kỳ giúp đội ngũ kỹ thuật kiểm tra tình trạng thiết bị tốt hơn, phát hiện sớm khuyết tật hoặc dấu hiệu xuống cấp, qua đó xây dựng phương án sửa chữa và thay thế phù hợp, giảm rủi ro dừng máy và nâng cao độ tin cậy hệ thống. Một chương trình kiểm tra hệ thống đường ống năng lượng cao (HEP) tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2 là minh chứng: kết quả kiểm tra trong kỳ bảo dưỡng năm 2025, đặc biệt việc phát hiện sớm dấu hiệu hư hỏng và suy giảm của hệ thống đường ống HEP, đã hỗ trợ chủ đầu tư và đội vận hành quyết định sửa chữa kịp thời, giúp tổ máy trở lại vận hành an toàn. Người dân có thể không biết tên kỹ thuật viên gắn đầu dò lên đường ống, nhưng lại hưởng lợi từ những ca xử lý hư hỏng trước khi chúng trở thành sự cố.
Đi xa hơn, trên cơ sở dữ liệu kiểm tra tích lũy được, hướng nghiên cứu tiếp theo là tích hợp kết quả NDT với mô phỏng số để đánh giá sự phát triển của các cơ chế suy giảm như rão, mỏi nhiệt và xói mòn - ăn mòn trên thiết bị chịu áp lực. Chương trình kết hợp nhiều phương pháp NDT, phân tích tổ chức tế vi kim loại bằng Replica, theo dõi chiều dày thành ống và quản lý dữ liệu theo thời gian, hướng tới nâng cao độ tin cậy trong đánh giá tình trạng, tuổi thọ còn lại của thiết bị và xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ bảo dưỡng theo rủi ro. Đây là cách biến kết quả nghiên cứu thành năng lực kỹ thuật áp dụng được trong thực tế, không dừng ở bài báo khoa học. Khi điện hạt nhân Việt Nam hình thành, bộ dữ liệu và công cụ này sẽ là "bộ nhớ" của thiết bị, cho phép lên kế hoạch bảo dưỡng dựa trên rủi ro thay vì chạy theo sự cố.
Hạ tầng tri thức: điều quyết định sự bền vững của chương trình điện hạt nhân
Nhìn vào toàn cảnh, chiến lược điện hạt nhân Việt Nam đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: hạ tầng tri thức quan trọng không kém, thậm chí đi trước hạ tầng bê tông và thép. Nếu công nghệ và đối tác là thứ có thể mua, thì khả năng tiếp nhận và chuyển hóa kinh nghiệm quốc tế thành thực tiễn trong nước chỉ đến từ đội ngũ người Việt đủ năng lực. PETROVIETNAM làm việc với Mạng lưới Chuyên gia Năng lượng Hạt nhân Việt Nam ở nước ngoài để kết nối và huy động nguồn lực chuyên gia cho Ninh Thuận 2, đồng thời chuẩn bị các nhóm nhân sự được cấp phép cho vị trí trọng yếu an toàn, dựa trên phương pháp tiếp cận hệ thống trong đào tạo (SAT) theo hướng dẫn của IAEA. Với quá trình đào tạo và cấp phép kéo dài nhiều năm, công tác nhân lực buộc phải khởi động sớm hơn rất nhiều so với thời điểm khởi công.
Ở đây có một quan điểm đáng để ghi nhớ: "Với một dự án có vòng đời nhiều thập kỷ, chất lượng đội ngũ được chuẩn bị hôm nay sẽ quyết định độ tin cậy vận hành của những năm 2030 và xa hơn". Đây không phải là lời sáo rỗng mà là kết luận rút ra từ các chương trình điện hạt nhân mới trên thế giới. Khi các quyết định công nghệ, tổng mức đầu tư, cơ cấu nguồn vốn và đối tác tham gia vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, sẽ được báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định theo đúng trình tự, thì việc xây dựng mạng lưới tri thức – từ hợp tác quốc tế, VietNuc, đến hệ thống NDT nhiệt điện – chính là phần giúp Việt Nam giữ vai trò chủ động. Điện hạt nhân không thể bền vững nếu chỉ có thiết kế an toàn mà thiếu văn hóa an toàn. Văn hóa đó được gieo từ những khóa học đầu tiên, từ những ca kiểm tra thiết bị tưởng như rất nhỏ, và từ cách chúng ta coi trọng tri thức không kém gì công trình.
