Điện hạt nhân Ninh Thuận 1 là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Điện hạt nhân Ninh Thuận 1 là dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên được Quốc hội phê chuẩn sau gần một thập kỷ Việt Nam tạm dừng chương trình điện hạt nhân, với nhiệm vụ cung cấp nguồn điện nền công suất lớn và ổn định cho một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh, đồng thời đánh dấu sự quay lại của năng lượng hạt nhân Việt Nam trong cấu trúc hệ thống điện quốc gia. Quốc hội Việt Nam ngày 24.8 đã thông qua thỏa thuận liên quan đến dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1, chính thức đưa dự án quay trở lại chương trình đầu tư công quốc gia. Ninh Thuận 1 gồm hai tổ máy, tổng công suất khoảng 2,4 GW, sử dụng công nghệ lò phản ứng VVER-1200 do Rosatom phát triển. Đây không chỉ là một nhà máy, mà là tín hiệu chính trị rằng Việt Nam chọn điện hạt nhân như một trong các trụ cột dài hạn cho an ninh năng lượng.
Vì sao Việt Nam tái khởi động chương trình năng lượng hạt nhân?
Quyết định khởi động lại chương trình năng lượng hạt nhân Việt Nam không phải là bước đi mang tính biểu tượng, mà là phản ứng trực tiếp trước nguy cơ thiếu điện và áp lực tăng trưởng. Việt Nam đã nhiều lần đối mặt nguy cơ thiếu điện trong những năm gần đây, các đợt thiếu điện đã ảnh hưởng đến sản xuất công nghiệp và đời sống tại nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội. Khi nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng ít nhất 10% mỗi năm từ 2026, đồng thời đẩy mạnh sản xuất công nghiệp, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu, nhu cầu điện tăng vọt là điều tất yếu. Những ngành này cần nguồn điện lớn và ổn định, không thể phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn biến động như gió và mặt trời. Việt Nam đã khôi phục chương trình điện hạt nhân vào năm 2024 sau khi Đảng Cộng sản đồng ý nối lại kế hoạch này, với mục tiêu tăng cường an ninh năng lượng cho giai đoạn phát triển mới.
Tách dự án thành các dự án độc lập: bước kỹ thuật để tăng tốc
Một thay đổi quan trọng nhưng ít được chú ý là Quốc hội đã thông qua Nghị quyết tách dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành ba dự án độc lập: bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1; và Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2. Việc tách này nhằm tạo cơ sở pháp lý để mỗi dự án có vị trí độc lập, có thể thực hiện các thủ tục mà không bị phụ thuộc lẫn nhau, từ đó đẩy nhanh tiến độ. Trước đây, Nghị quyết số 41/2009 chưa xác lập đầy đủ nội dung chủ trương đầu tư, không có tên cụ thể Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, khiến không đủ cơ sở pháp lý để điều chỉnh chủ trương đối với từng dự án. Theo Bộ Tài chính, đây chính là nút thắt khiến dự án bị treo nhiều năm, nên việc tách dự án là điều kiện bắt buộc nếu muốn chương trình điện hạt nhân được triển khai thực chất.
Điện hạt nhân trong bức tranh an ninh năng lượng và cơ cấu nguồn điện
Trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nguồn của hệ thống điện Việt Nam dự kiến tăng từ 82,4 GW cuối năm 2024 lên khoảng 183,3 đến 236,4 GW vào năm 2030. Trong đó, điện mặt trời có thể đạt 73,4 GW, điện gió trên bờ và gần bờ khoảng 38 GW, còn nhiệt điện than khoảng 31,1 GW. Điện hạt nhân dự kiến đóng góp 4 đến 6,4 GW trong giai đoạn 2030–2035, tuy tỷ trọng chưa lớn nhưng đóng vai trò nguồn điện nền ổn định cho hệ thống. Ninh Thuận 1 với hai máy phát điện 2,4 GW là bước đầu tiên của trụ cột này. Chính phủ đặt mục tiêu nâng công suất điện hạt nhân lên 10,5 đến 14 GW vào năm 2050, cho thấy Ninh Thuận 1 và 2 chỉ là sự khởi đầu của một chương trình rộng hơn. Quan điểm ở đây khá rõ: nếu muốn hệ thống điện chứa nhiều năng lượng tái tạo, cần có một “trụ cột hạt nhân” đủ lớn để giữ lưới điện ổn định.
An ninh hạt nhân, nguồn nhân lực và con đường phía trước
Tái khởi động điện hạt nhân Ninh Thuận chỉ thành công nếu Việt Nam xử lý đồng thời hai bài toán: an ninh – an toàn và nguồn nhân lực dài hạn. Bộ trưởng Bộ Công an đã quyết định thành lập Đội An ninh Hạt nhân, trực thuộc Phòng An ninh Kinh tế Công an tỉnh Khánh Hòa, như một bước chuẩn bị sớm cho Ninh Thuận 1 và 2. Đây là tín hiệu tích cực: an ninh hạt nhân được đưa vào từ giai đoạn chuẩn bị, không chờ đến khi nhà máy vận hành. Ở tầm điều phối, Thủ tướng đã lập Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân, có nhiệm vụ nghiên cứu, phối hợp các công việc quan trọng liên ngành. Về phía kỹ thuật, Rosatom dự kiến triển khai dự án với mục tiêu đưa nhà máy vào vận hành giai đoạn 2030–2035. Nếu Việt Nam chuẩn bị tốt nhân lực và khung pháp lý, điện hạt nhân Ninh Thuận có thể trở thành minh chứng rằng phát triển công nghiệp nhanh không nhất thiết đồng nghĩa với rủi ro năng lượng.
