Thuế 15% polysilicon: đòn bẩy công nghiệp hay mồi lửa xung đột thương mại?
Thuế polysilicon Mỹ ở mức 15% kèm giá sàn nhập khẩu là tập hợp biện pháp thương mại nhằm bảo vệ các vật liệu chiến lược công nghệ, củng cố sản xuất chip nước Mỹ và năng lượng mặt trời trong nước, đồng thời giảm phụ thuộc vào nhập khẩu trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị công nghệ ngày càng gia tăng. Ngày 6/8, Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh áp giá nhập khẩu tối thiểu và thuế mới đối với các sản phẩm làm từ polysilicon, với mức thuế 15% có hiệu lực từ ngày 4/12. Đây không phải động thái kỹ thuật trung lập, mà là tuyên bố chính trị: Mỹ coi polysilicon là vật liệu chiến lược công nghệ và sẵn sàng trả giá bằng căng thẳng thương mại để đưa chuỗi cung ứng bán dẫn trở lại lãnh thổ mình. Vấn đề không còn là "có nên bảo hộ" mà là "Mỹ chấp nhận xáo trộn đến đâu" đối với chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
Polysilicon: mắt xích vật liệu chiến lược trong kỷ nguyên chip và mặt trời
Polysilicon là dạng silicon có độ tinh khiết rất cao, đóng vai trò nguyên liệu nền tảng trong sản xuất chất bán dẫn và pin năng lượng mặt trời. Chính vì thế, sắc lệnh mới nhắm thẳng vào lõi của nhiều ngành công nghệ cao. Theo Nhà Trắng, polysilicon được coi là "thành phần quan trọng" của công nghiệp bán dẫn và còn được sử dụng trong lĩnh vực quốc phòng – một câu khẳng định biến nguyên liệu này thành yếu tố an ninh, không chỉ kinh tế. Trong nhiều năm, các nhà sản xuất điện mặt trời tại Mỹ phàn nàn về hàng nhập khẩu giá rẻ gây áp lực lên sản xuất nội địa và liên tục kêu gọi bảo vệ thị trường. Thuế thương mại chip hôm nay thực chất là đáp án cho những lời kêu gọi đó: Mỹ lựa chọn nâng hàng rào với polysilicon, wafer và tế bào quang điện để tái cân bằng chuỗi cung ứng bán dẫn theo hướng ưu tiên sản xuất trong nước hơn là tối ưu chi phí toàn cầu.
Ngay tại Mỹ, năng lực sản xuất polysilicon hiện tập trung chủ yếu ở hai nhà máy quy mô lớn tại Michigan và Tennessee. Tỷ trọng của Mỹ trong năng lực sản xuất polysilicon toàn cầu đã giảm mạnh từ 50% năm 2005 xuống dưới 2% năm 2024. Con số này cho thấy sự tụt dốc gần như mất vị thế của một ngành vật liệu chiến lược công nghệ. Thuế polysilicon Mỹ do đó không chỉ là biện pháp phòng thủ trước nguy cơ bán phá giá từ bên ngoài, mà là nỗ lực giành lại ít nhất một phần chủ quyền công nghiệp đã bị đánh mất trong hai thập kỷ. Nếu polysilicon là "sản phẩm nền tảng" như Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick nói, thì việc Mỹ quay lại cuộc chơi sản xuất nó là bước đi logic, dù chắc chắn gây chấn động toàn bộ chuỗi cung ứng bán dẫn.
Thuế thương mại chip: Mỹ muốn gì khi siết giá sàn nhập khẩu?
Sắc lệnh được ký theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 – khung pháp lý từng được sử dụng để áp thuế cao với thép, nhôm và ôtô. Việc áp thuế polysilicon đặt chung trong hệ thống "thuế thương mại chip" này cho thấy Nhà Trắng nhìn chuỗi cung ứng bán dẫn như hạ tầng chiến lược ngang với các ngành công nghiệp nặng truyền thống. Tài liệu chính thức nêu rõ mục tiêu là "tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng" cho nhà sản xuất Mỹ, khuyến khích đưa hoạt động sản xuất các mặt hàng chiến lược về nước. Đây là triết lý công nghiệp rất rõ: hy sinh một phần lợi thế giá nhập khẩu để đổi lấy sự kiểm soát sâu hơn đối với vật liệu chiến lược công nghệ. Trong ngắn hạn, các doanh nghiệp sản xuất pin và chip nội địa được hưởng lợi từ mặt bằng giá ổn định và kỳ vọng đầu tư mới được hỗ trợ bởi ưu đãi mà Bộ Thương mại được trao quyền xây dựng.
Tuy nhiên, việc thuế 15% và giá sàn chỉ có hiệu lực từ ngày 4/12 lại tạo ra một khoảng trống mang tính đầu cơ. Luật sư thương mại Tim Brightbill cảnh báo thời gian hoãn áp dụng có thể khiến lượng hàng nhập khẩu tăng mạnh khi doanh nghiệp tranh thủ đưa hàng vào Mỹ trước thời điểm quy định mới có hiệu lực. Nghĩa là, trong vài tháng tới, chuỗi cung ứng polysilicon vẫn có thể chứng kiến "cơn sốt" nhập khẩu, thậm chí tăng phụ thuộc vào nguồn ngoài ngắn hạn trước khi bị siết lại. Các doanh nghiệp sử dụng tấm pin mặt trời thì nhìn nhận khoảng chuyển tiếp là cần thiết để điều chỉnh hợp đồng cung ứng. Khoảng nệm này vừa là cơ hội, vừa là rủi ro: nếu chính sách bị khai thác như một điểm né thuế tạm thời, Mỹ có thể bước vào giai đoạn áp thuế với một thị trường đã méo mó hơn.
Chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu: tác động dây chuyền khó tránh
Thuế polysilicon Mỹ không chỉ là câu chuyện nội địa; nó gửi tín hiệu mạnh đến toàn bộ chuỗi cung ứng bán dẫn. Bộ trưởng Howard Lutnick thẳng thắn nói mục tiêu là "đưa chuỗi cung ứng polysilicon về Mỹ" và ngăn chặn tình trạng bán phá giá từ Trung Quốc. Khi một nền kinh tế lớn chuyển từ mô hình nhập khẩu giá rẻ sang tự chủ vật liệu, các nhà sản xuất chip và năng lượng mặt trời trên toàn cầu sẽ buộc phải điều chỉnh chiến lược sản xuất, từ nguồn wafer cho tới hợp đồng cung ứng dài hạn. Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ lưu ý dù chip chỉ chiếm khoảng 2,4% nhu cầu polysilicon toàn cầu, sự phát triển của ngành vẫn phụ thuộc vào quy mô sản xuất polysilicon phục vụ năng lượng mặt trời. Điều này có nghĩa: bất kỳ cú sốc nào lên thị trường polysilicon cho pin mặt trời đều sẽ truyền sang chuỗi cung ứng bán dẫn, dù với độ trễ nhất định.
Các doanh nghiệp sở hữu nhà máy điện mặt trời tại Mỹ như T1 Energy, First Solar và Qcells đã hoan nghênh quyết định mới. Họ kỳ vọng "chiến thắng mang tính bước ngoặt" cho chuỗi cung ứng năng lượng nội địa. Nhưng từ góc nhìn toàn cầu, đó cũng là bước ngoặt về phân mảng thị trường: thị trường polysilicon rất có thể tách thành khu vực chịu ảnh hưởng của thuế thương mại chip do Mỹ dẫn dắt và khu vực vẫn chạy theo tối ưu giá, với trục sản xuất tập trung tại châu Á. Chuỗi cung ứng bán dẫn trong bối cảnh đó sẽ ít mang tính "toàn cầu hóa" mà chuyển sang mô hình cụm khu vực – nơi các rào cản thuế và an ninh công nghệ quyết định luồng vật liệu chiến lược công nghệ.
Kết luận: lợi thế công nghệ hay vòng xoáy bảo hộ bất tận?
Nhìn tổng thể, thuế polysilicon Mỹ ở mức 15% cùng giá sàn nhập khẩu là bước đi nhất quán với đường lối bảo hộ được tăng tốc sau khi Tổng thống Trump trở lại Nhà Trắng. Đây là nỗ lực rõ ràng nhằm tái thiết sản xuất chip nước Mỹ và các ngành năng lượng mặt trời, coi polysilicon là vật liệu chiến lược công nghệ cần được bảo vệ bằng công cụ thuế quan. Câu hỏi còn lại là liệu lợi ích an ninh và công nghiệp có xứng đáng với rủi ro phân mảnh chuỗi cung ứng bán dẫn và leo thang căng thẳng thương mại hay không. Nếu Mỹ thành công trong việc phục hồi tỷ trọng sản xuất polysilicon và xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt hơn, thế giới sẽ phải chấp nhận một trật tự chip mới, nơi chi phí thương mại cao hơn được coi là giá phải trả cho chủ quyền công nghệ. Ngược lại, nếu các biện pháp thuế chỉ tạo thêm vòng xoáy trả đũa, thuế thương mại chip sẽ trở thành điểm nóng dài hạn của kinh tế toàn cầu – và polysilicon mới chỉ là khởi đầu.
