Một đời cầm máy cho một nhân vật: lựa chọn liều lĩnh nhưng đáng giá
Hành trình hơn 30 năm của Đại tá, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng theo dõi và chụp ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một dự án nhiếp ảnh dài hạn hiếm hoi, cho thấy cách ống kính có thể trở thành nhật ký trực quan của lịch sử và của riêng một con người.
Ngay từ những năm 1972–1973, khi còn là thực tập viên Báo Quân đội nhân dân, ông được giao nhiệm vụ chụp Đại tướng từ xa, ở khoảng cách chừng mười mét. Phải hơn 20 năm sau, năm 1994, một cuộc gặp trực tiếp mới mở cánh cửa để ông bước vào đời sống đời thường của vị Tổng tư lệnh huyền thoại, được chụp ảnh ngay tại nhà riêng. Lựa chọn gắn bó với một nhân vật duy nhất suốt nhiều thập niên không chỉ là chuyện nghề nghiệp; đó là một tuyên ngôn về sự trung thành với lịch sử, với ký ức tập thể – và cũng là lời thách thức đối với quan niệm nhiếp ảnh phải luôn “chạy theo đề tài mới”.
Hơn ba thập kỷ trong khung hình: từ cột mốc lịch sử đến khoảnh khắc đời thường
Điều làm nên giá trị đặc biệt của di sản này không chỉ là độ dài thời gian, mà là biên độ cảm xúc mà ống kính đã ôm trọn. Hơn 3 thập kỷ bền bỉ theo chân vị Tổng tư lệnh huyền thoại, người lính – nghệ sĩ đã ghi lại cả những cột mốc lịch sử và những rung cảm bình dị, trắc ẩn nhất.
Từ những lần Đại tướng dự sự kiện, thăm chiến trường Điện Biên Phủ năm 2004, đến khoảnh khắc ông bất ngờ cúi xuống nhặt que hương rơi trên đồi A1 và nâng niu trao lại cho người bên cạnh, Trần Hồng không chỉ bám theo một biểu tượng, mà là dõi theo một con người với những phản xạ nhân văn rất riêng. Những bức ảnh nơi giường bệnh về cuối đời lại mang một tầng nghĩa khác: chúng ghi lại sự kiên cường và cả những yếu đuối rất “đời” của vị tướng huyền thoại trước quy luật thời gian, trở thành tư liệu ảnh di sản khó thay thế.
111 bức ảnh và một kho lưu trữ: khi ký ức cá nhân hóa thành di sản chung
Nếu không có quyết định mang tính “chuyển giao di sản” của chính tác giả, hành trình nhiếp ảnh lịch sử Việt Nam này rất có thể vẫn chỉ nằm trong một căn phòng nhỏ trên phố Đường Thành. Đại tá Trần Hồng cho biết hiện có 111 bức ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, do ông chụp trong giai đoạn 1986–2013, đang được lưu trữ tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ.
Trước khi những tấm ảnh trở thành tư liệu ảnh di sản chính thức, ông đã tự bảo quản gia tài phim tư liệu của mình trong tủ sắt, với một chiếc bóng đèn sưởi tự chế suốt mấy mươi năm. Việc không do dự trao tặng toàn bộ cho cơ quan lưu trữ cho thấy ông nhìn tác phẩm nhiếp ảnh không phải như tài sản cá nhân, mà là phần ký ức chung của một dân tộc cần được bảo tồn ảnh lịch sử một cách hệ thống. Đây là điểm then chốt: khi người cầm máy coi mình là “người gửi gắm” chứ không là “người sở hữu”, di sản mới có cơ hội sống dài hơn đời tác giả.
Đạo đức nghề và lựa chọn trung thực: vì sao một bộ ảnh có thể trở thành hồ sơ lịch sử
Giá trị của một dự án nhiếp ảnh dài hạn không nằm ở số năm, mà ở thái độ với từng khung hình. Với Trần Hồng, đó là “giữ gìn sự trung thực tuyệt đối, không tô vẽ giả dối và luôn có trách nhiệm với từng khuôn hình”, như chính ông đúc kết. Quan điểm này biến bộ ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp thành một dạng hồ sơ lịch sử, nơi mỗi tấm hình là một mảnh chứng cứ, không bị bẻ cong theo cảm xúc nhất thời hay áp lực tuyên truyền.
Chính sự trung thực ấy cũng giải thích vì sao Đại tướng đặt niềm tin và cho phép ông “vào gặp bất kỳ lúc nào” – một đặc ân hiếm thấy giữa một vị tướng huyền thoại và một quân nhân cấp thấp. Câu hỏi đùa “Sao anh lại chụp tôi nhiều đến thế?” và câu đáp “Sao Đại tướng lại cho một quân nhân cấp thấp như tôi chụp nhiều thế?” cho thấy mối quan hệ vừa kính cẩn vừa thân tình, trong đó ranh giới giữa “chủ thể lịch sử” và “người ghi chép” được xóa mờ để nhường chỗ cho sự tin cậy. Khi niềm tin là nền tảng, nhiếp ảnh mới có thể đi sâu vào những khoảnh khắc mà lịch sử thường bỏ qua.
Ước nguyện cuối đời và câu hỏi cho thế hệ cầm máy hôm nay
Ở tuổi xế chiều, người nghệ sĩ lão thành vẫn không dừng lại ở việc “gửi” bộ ảnh cho kho lưu trữ. Ông còn ấp ủ một ước nguyện cuối đời: tổ chức một triển lãm chọn lọc khoảng 250 bức ảnh tâm đắc nhất, và trong ngày bế mạc sẽ trân trọng trao tặng từng bức ảnh cho chính nhân vật trong ảnh hoặc thân nhân của họ. Đó không chỉ là một sự kiện nghệ thuật, mà là hành vi “hoàn trả ký ức” cho cộng đồng, nối lại sợi dây giữa người được chụp, người chụp và người xem.
Hành trình ấy đặt ra một câu hỏi thẳng thắn cho những người làm nhiếp ảnh lịch sử Việt Nam hôm nay: trong thời đại dòng tin tức trôi quá nhanh, còn mấy ai đủ kiên nhẫn và kỷ luật để bám theo một chủ thể suốt hơn 30 năm? Những dự án nhiếp ảnh dài hạn như của Trần Hồng chứng minh rằng hình ảnh không chỉ là minh họa nhất thời cho bản tin, mà có thể trở thành xương sống cho việc bảo tồn ảnh lịch sử và di sản tinh thần của cả một thời đoạn. Nếu không có những người lặng lẽ cầm máy như vậy, lịch sử sẽ thiếu đi gương mặt, ánh mắt và cả những que hương rơi mà sách vở khó lòng kể lại.
