Ống kính ghi lại những bước ngoặt của đất nước
Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương là đơn vị làm phim ra đời năm 1956, mang sứ mệnh ghi lại, lưu giữ và trao truyền lịch sử bằng hình ảnh cho các thế hệ sau. Chiều 30/10/2026, tại Hà Nội, Hãng tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm thành lập, đánh dấu chặng đường đóng góp cho điện ảnh tài liệu và khoa học Việt Nam. Bảy thập kỷ ấy không chỉ được tính bằng số phim, mà còn bằng sự hiện diện của người làm phim giữa những thời khắc nhiều biến động. Trong chiến tranh, nghệ sĩ và nhà quay phim có mặt tại các chiến trường ác liệt, chấp nhận hiểm nguy, thậm chí hy sinh để ghi lại những khoảnh khắc lịch sử. Khi hòa bình, thống nhất, ống kính tiếp tục theo sát công cuộc tái thiết, đổi mới và phát triển. Đó là sức nặng riêng của phim tài liệu Việt Nam: hình ảnh vừa là tác phẩm, vừa là chứng tích.
Một kho tư liệu, nhiều thế hệ kể chuyện
Quy mô di sản cho thấy Hãng phim không chỉ lưu giữ vài dấu mốc tiêu biểu. Sau 70 năm, kho tác phẩm gồm hơn 1.500 phim thời sự, phóng sự, trên 2.300 phim tài liệu và hơn 300 phim khoa học. Đây là nền tảng tư liệu rộng lớn về sự kiện lịch sử lẫn đời sống, được bồi đắp bởi năm thế hệ làm phim. Trong đội ngũ ấy có 16 Nghệ sĩ Nhân dân, 47 Nghệ sĩ Ưu tú, một Giải thưởng Hồ Chí Minh và 14 Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Những con số không tự bảo đảm giá trị cho hôm nay; chúng đặt ra câu hỏi khó hơn: làm sao để tác phẩm còn được xem, hiểu và kiểm chứng qua thời gian? Di sản phim tài liệu chỉ thật sự sống khi khán giả mới có thể tiếp cận, còn tư liệu được bảo quản và đặt trong bối cảnh đáng tin cậy.
Giữ sự thật trong cuộc cạnh tranh mới
Thách thức hiện tại không nằm ở việc thiếu câu chuyện, mà ở môi trường kể chuyện đã đổi khác. Chủ tịch Hãng phim, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Quang Tuấn, cho biết công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc thói quen tiếp nhận thông tin; cạnh tranh nội dung gay gắt, nguồn lực sáng tạo còn hạn chế và truyền thông chịu tác động mạnh của công nghệ. Trong bối cảnh hình ảnh có thể được tạo, sửa và lan truyền nhanh chóng, giá trị của sự thật càng không thể xem nhẹ. Theo ông Tuấn, 70 năm vừa là di sản lớn lao vừa là trách nhiệm lớn lao. Nhận định ấy xác định đúng điểm tựa cho chặng đường tới: đổi mới phương thức sản xuất và phát hành không thể đánh đổi sự chính xác, chiều sâu tư tưởng hay trách nhiệm của người làm phim. Công nghệ có thể mở rộng cách kể, nhưng không thể thay thế phán đoán và đạo đức nghề nghiệp.
Kế thừa phải đi cùng hành động
Lãnh đạo Hãng cho biết đơn vị đang đổi mới tư duy sáng tạo, phương thức sản xuất và phát hành, ứng dụng công nghệ, đào tạo nghệ sĩ trẻ, bảo tồn và phát huy kho tư liệu lịch sử, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế. Những định hướng này chỉ có sức thuyết phục nếu được chuyển thành công việc cụ thể: nâng chất lượng tư tưởng, nghệ thuật và giá trị khoa học; bám sát đời sống, tôn trọng sự thật; đổi mới cách phổ biến phim; bảo quản, số hóa tư liệu; và xây dựng đội ngũ kế cận. Đây không phải lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại. Muốn trao lại ký ức, Hãng phim cần giữ nguyên tắc làm nghề đồng thời đưa tác phẩm đến những không gian xem mới. Kỷ niệm 70 năm vì thế không nên khép lại bằng hoài niệm. Thước đo của chặng đường tiếp theo là di sản có được gìn giữ tốt và tiếp tục đối thoại với công chúng hay không.
