Nhiếp ảnh tài liệu lịch sử: khi một đời người gắn với một gương mặt
Nhiếp ảnh tài liệu lịch sử, trong nghĩa sâu nhất, là việc một người cầm máy dành trọn thời gian, trái tim và trách nhiệm để ghi lại nhân vật lịch sử và khoảnh khắc của thời đại, tạo ra một dự án ảnh dài hạn vừa là chứng tích cho cộng đồng vừa là di sản nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân. Hành trình của đại tá, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng chính là một ví dụ cực đoan của sự gắn bó đó: ông sinh ra ở Hương Khê, Hà Tĩnh, nhập ngũ năm 1968 trong Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn, rồi tốt nghiệp khóa 1 (1969–1973) trường Tuyên huấn Trung ương, để sau này biến ống kính thành cách riêng của mình để “chép sử” bằng hình ảnh. Khi nhìn lại, ta thấy đây không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà là bài học về lòng kiên trì mà nhiếp ảnh tài liệu lịch sử đòi hỏi.
Cuộc gặp định mệnh mở ra một dự án ảnh dài hạn ba thập kỷ
Điều tạo nên sức nặng cho các dự án ảnh dài hạn không phải thiết bị hay kỹ thuật, mà là khoảnh khắc nhân vật chấp nhận để mình được nhìn từ bên trong. Với Trần Hồng, bước ngoặt đến khi ông mở triển lãm ảnh chân dung các bà mẹ và đại tướng Võ Nguyên Giáp dành thời gian xem từng tấm hình. Câu trả lời "Tôi thích tất cả vì tất cả đây là của tôi... Tôi chịu trách nhiệm từng tấm ảnh của tôi" đã khiến vị Tổng tư lệnh tin tưởng và dặn thư ký: "Để cho cậu này vào gặp tớ bất kỳ lúc nào". Từ quyết định tưởng như giản dị ấy, một hành trình hơn 30 năm theo chân đại tướng được mở ra. Đây là cốt lõi của ghi lại nhân vật lịch sử: không chỉ là được tiếp cận, mà là được ủy thác trách nhiệm lưu giữ cả phần đời riêng của một biểu tượng.
Những khoảnh khắc đánh rơi và nỗi đau của người chép sử bằng hình ảnh
Dưới lớp hào quang của kho tàng đồ sộ, các dự án nhiếp ảnh tài liệu lịch sử luôn mang trong nó những vết sẹo mà người ngoài không thấy. Trần Hồng từng kể kỷ niệm khiến ông "tiếc nuối khôn nguôi": năm 2004, trong chuyến thăm lại Điện Biên Phủ, đại tướng bất ngờ cúi xuống nhặt một que hương ai đánh rơi, nâng niu rồi đưa cho một người phụ nữ cầm. Khoảnh khắc giàu tính nhân văn ấy diễn ra giữa biển người và ông đã không kịp bấm máy vì mọi thứ quá chớp nhoáng. Sự ân hận đó không phải là thất bại kỹ thuật, mà là cái giá cảm xúc đi kèm với việc muốn ôm trọn một đời người vào khung hình. Những lần được phép vào chụp đại tướng trong ngày ông lâm bạo bệnh cũng là những cú bấm máy "nghẹn ngào, đau đớn" đối với người đã hơn 30 năm gắn bó. Dự án dài hạn nào cũng có mặt tối: càng yêu nhân vật, mỗi khung hình càng trở thành một vết cắt.
Kỹ thuật giữ ký ức và trách nhiệm với từng khuôn hình
Đằng sau những tấm ảnh tưởng như bất biến là cả một đời lao động kỹ thuật để ký ức không bị phai. Suốt mấy mươi năm, Trần Hồng tự bảo quản kho phim tư liệu bằng chiếc bóng đèn sưởi tự chế đặt trong tủ sắt. Đó là một sự cố chấp cần thiết của người làm nhiếp ảnh tài liệu lịch sử: chăm chút từng centimet vật liệu vì hiểu rằng mỗi hạt bạc trên phim là một mảnh thời gian sẽ không quay lại. Hiện nay, 111 bức ảnh về đại tướng Võ Nguyên Giáp do ông chụp trong giai đoạn 1986–2013 đã được lưu trữ tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ. Theo các nguồn tài liệu, việc ông trao tặng toàn bộ gia tài phim cho cơ quan lưu trữ đem lại cho ông sự bình yên, vì "những ký ức thấm máu" đã trở về đúng vị trí là tài sản vô giá của lịch sử và nhân dân. Trách nhiệm với từng khuôn hình, vì thế, kéo dài không chỉ đến lúc bấm máy, mà tới cả ngày tác phẩm được an vị trong trung tâm lưu trữ.
Từ một gương mặt đến di sản văn hóa chung
Nếu nhìn hẹp, nhiếp ảnh một nhân vật suốt nhiều thập kỷ có thể bị xem là ám ảnh cá nhân. Nhưng nhìn rộng, nó chính là cách kiên trì biến hình ảnh một con người thành tài sản văn hóa cộng đồng. Hơn ba thập kỷ bền bỉ theo chân vị Tổng tư lệnh huyền thoại, ống kính của người lính – nghệ sĩ Trần Hồng không chỉ ghi lại các cột mốc lịch sử, mà còn lưu giữ những rung cảm bình dị nhất. Là người có vinh dự được chụp đại tướng trong nhiều năm, ông đã để lại cho thế hệ mai sau những hình ảnh "độc đáo, rất đời thường" của một biểu tượng quốc gia. Khi các nhà sử học và công chúng tra cứu kho tư liệu ấy, họ không chỉ thấy một vị tướng, mà thấy một con người với nụ cười, sự lặng im và cả khoảnh khắc nhặt một que hương rơi giữa Điện Biên. Đó là sức mạnh của dự án ảnh dài hạn: kiên nhẫn và tận tụy có thể biến một bộ ảnh – dù là bộ sưu tập ảnh đen trắng hay màu – thành phần của di sản văn hóa, giúp hơi thở thời đại được neo lại trong lịch sử.
