Quỹ khoa học Việt kiều: Từ ý tưởng tại Ottawa đến cơ hội chiến lược
Quỹ khoa học Việt kiều là một cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu do trí thức Việt Nam ở nước ngoài đề xuất, nhằm kết nối nguồn lực khoa học giữa Việt Nam và các nước sở tại, hỗ trợ dài hạn cho các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn thông qua dự án chung, đào tạo nhân lực và chuyển giao tri thức. Chiều 25-9 tại Ottawa, trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Đoàn đại biểu cấp cao đã gặp hơn 20 chuyên gia đại diện cho Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA) để nghe các đề xuất xây dựng quỹ khoa học song phương và chương trình hợp tác tầm quốc gia về AI, 6G, an ninh mạng và công nghệ lượng tử. Đây không chỉ là một sáng kiến tài chính, mà là bước thử nghiệm cho một mô hình hợp tác khoa học quốc tế mới, nơi người Việt ở nước ngoài đóng vai trò hạt nhân.
Đất hiếm, bán dẫn và AI: Tại sao phải “đánh cụm” thay vì manh mún
Điểm đáng chú ý của đề xuất quỹ khoa học Việt kiều là lựa chọn tập trung vào ba mũi nhọn: khoáng sản chiến lược (trong đó có đất hiếm), bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Phó giáo sư Đặng Đức Huy cho rằng khoáng sản chiến lược, đặc biệt là đất hiếm, mở ra dư địa hợp tác lớn giữa Việt Nam và Canada về công nghệ khai thác, tuyển, tách và tinh chế. Tiến sĩ Trần Hồng Nhung nhấn mạnh thế mạnh của Canada ở bán dẫn hợp chất, quang tử, thiết kế chip AI và đóng gói tiên tiến hoàn toàn có thể bổ trợ cho hạ tầng bán dẫn mà Việt Nam đang đầu tư. Còn với AI, tiến sĩ Nguyễn Xuân Phong đề xuất đẩy mạnh trao đổi nhân tài và tham gia các sáng kiến về khoa học AI an toàn. Sự kết hợp này không phải ngẫu nhiên: đất hiếm cung cấp vật liệu, bán dẫn là hạ tầng, AI là “bộ não” – nếu chỉ đầu tư lẻ tẻ, Việt Nam sẽ luôn chạy sau.
Quỹ song phương: Cách biến mạng lưới 150 chuyên gia thành sức mạnh thể chế
Giáo sư Lê Bảo Long đề xuất thiết lập quỹ khoa học song phương giữa Quỹ Phát triển khoa học và Công nghệ quốc gia (NAFOSTED) và các tổ chức như FRQ hoặc NSERC để đồng tài trợ nghiên cứu giữa hai nước. Theo các báo cáo, Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada hiện quy tụ hơn 150 nhà khoa học, nhiều người giữ vị trí chủ chốt tại các trường đại học, viện nghiên cứu và tập đoàn công nghệ hàng đầu. Nếu không có một cơ chế như quỹ khoa học Việt kiều, mạng lưới này rất dễ trở thành “danh sách liên lạc” hơn là một lực lượng chiến lược. Đáng chú ý, các chuyên gia đề xuất cơ chế đồng tài trợ linh hoạt, cho phép giải ngân cho dự án triển khai ở nước ngoài khi có cam kết chuyển giao công nghệ và sản xuất tại Việt Nam. Đây là điểm khác biệt: thay vì chỉ “mời về”, Việt Nam chấp nhận đem dự án ra thế giới rồi kéo giá trị quay lại trong nước.
Huy động trí thức Việt Nam nước ngoài: Từ lời kêu gọi đến cam kết chính sách
Cuộc gặp tại Ottawa cho thấy quỹ khoa học Việt kiều không đứng riêng lẻ mà nằm trong chiến lược huy động trí thức Việt Nam nước ngoài cho mục tiêu công nghệ. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định Việt Nam rất cần sự chung tay của cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lượng tử, sinh học, năng lượng sạch, hàng không vũ trụ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao. Ông nhấn mạnh Đảng, Nhà nước sẽ kiến tạo cơ chế và tạo điều kiện thuận lợi để chuyên gia kiều bào tham gia sâu vào dòng chảy phát triển của đất nước. Song song đó, các mạng lưới chuyên gia được yêu cầu “làm tốt vai trò tập hợp, kết nối và chia sẻ nguồn lực” để khi đất nước cần có thể “tìm đúng người, giao đúng việc”. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: từ chỗ coi trí thức kiều bào là nguồn lực bổ trợ, sang coi họ như đối tác thể chế trong hoạch định và triển khai chính sách khoa học.
Từ ý tưởng tới hành động: Điều kiện để quỹ khoa học chung không dừng ở khẩu hiệu
Điểm tích cực là các trí thức Việt tại Canada không dừng ở khẩu hiệu mà đã phác thảo khá rõ lộ trình. Phó giáo sư Đặng Đức Huy đề nghị mỗi sáng kiến phải có lộ trình: cùng nghiên cứu, thử nghiệm tại Việt Nam, hoàn thiện công nghệ rồi mở rộng ứng dụng. Ông nêu bốn yêu cầu: có đầu mối điều phối và nhiệm vụ thí điểm; thống nhất nguyên tắc sở hữu trí tuệ, chia sẻ dữ liệu và phân bổ lợi ích; tạo điều kiện thủ tục cho trường, viện, doanh nghiệp trong và ngoài nước; và thúc đẩy doanh nghiệp, hợp tác công – tư tham gia từ bài toán tới thương mại hóa. Về phía Nhà nước, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ và tháo gỡ vướng mắc cho các chuyên gia. Nếu những cam kết này được thể chế hóa bằng cơ chế quỹ khoa học song phương, quỹ khoa học Việt kiều có thể trở thành hình mẫu cho hợp tác khoa học quốc tế, nơi tri thức kiều bào không chỉ “trở về” mà còn lan tỏa theo mạng lưới.
