Quỹ khoa học chung: Khởi đầu mới cho trí thức Việt tại Canada và quê hương
Đề xuất lập quỹ khoa học song phương giữa Việt Nam và Canada là sáng kiến do các trí thức Việt tại Canada đưa ra, nhằm tạo một cơ chế tài trợ chung, minh bạch và dài hạn để hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực ưu tiên như đất hiếm, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, qua đó kết nối bền chặt hơn cộng đồng chuyên gia kiều bào với dòng chảy phát triển của đất nước. Chiều 25-9 tại Ottawa, hơn 20 chuyên gia trong mạng lưới CVSEA đã gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và trực tiếp nêu ý tưởng về quỹ khoa học chung, cùng nhiều đề xuất hợp tác trong AI, 6G, an ninh mạng, khoáng sản chiến lược, năng lượng và đổi mới sáng tạo. Điểm đáng chú ý là cuộc gặp này không chỉ mang tính biểu tượng, mà đặt nền cho một cách tiếp cận mới: thiết kế cơ chế hợp tác khoa học ngay từ phía cộng đồng trí thức Việt ở nước ngoài, thay vì chờ chính sách đơn thuần từ trong nước.
Vì sao cần một quỹ khoa học chung cho đất hiếm, bán dẫn và AI?
Giáo sư Lê Bảo Long đề xuất quỹ khoa học song phương giữa Việt Nam và Canada, có thể triển khai giữa NAFOSTED và các quỹ khoa học hàng đầu tại Québec hoặc Canada. Đây không phải ý tưởng hành chính, mà là câu trả lời cho ba thách thức chiến lược: đất hiếm Việt Nam cần công nghệ khai thác, tuyển, tách và tinh chế hiện đại; ngành bán dẫn cần hạ tầng, phòng sạch và thiết kế chip AI; lĩnh vực AI cần cả nghiên cứu lõi lẫn tiêu chuẩn an toàn. Phó giáo sư Đặng Đức Huy nhấn mạnh khoáng sản chiến lược, trong đó có đất hiếm Việt Nam, là dư địa hợp tác lớn với Canada về công nghệ và ứng phó biến đổi khí hậu. Còn tiến sĩ Trần Hồng Nhung cho thấy thế mạnh của Canada ở bán dẫn hợp chất, thiết bị quang tử, thiết kế chip AI và đóng gói tiên tiến có thể bổ trợ cho hạ tầng mà Việt Nam đang đầu tư. Nếu không có một quỹ khoa học chung, các cơ hội này dễ bị chia nhỏ thành dự án rời rạc, thiếu tính dài hạn.
Tín hiệu chính trị: Khuyến khích hiến kế nhưng không ép hồi hương
Điểm quan trọng của cuộc gặp không chỉ là nội dung kỹ thuật, mà là thái độ chính trị với trí thức Việt tại Canada. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh mong muốn các chuyên gia tiếp tục hiến kế giải quyết những vấn đề lớn, những bài toán trong các lĩnh vực Việt Nam ưu tiên, từ AI, bán dẫn, lượng tử đến y tế, năng lượng sạch và chuyển đổi số. Đồng thời, lãnh đạo Việt Nam khẳng định đóng góp cho đất nước không nhất thiết bằng việc về nước lâu dài, mà có thể tham gia linh hoạt từ xa. Đây là thay đổi nhận thức quan trọng: thay vì coi hồi hương là thước đo lòng yêu nước, Nhà nước chọn cách thiết kế cơ chế để người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp trí tuệ, dữ liệu, mạng lưới và dự án, dù vẫn sống và làm việc tại Canada. Với hơn 150 nhà khoa học, chuyên gia trong mạng lưới CVSEA, thông điệp này mở ra khả năng huy động chất xám mà không tạo áp lực di cư ngược.
Mô hình hợp tác từ xa: Bài test cho tham vọng bán dẫn và AI
Các đề xuất tại cuộc gặp vô tình vẽ nên khung làm việc cho hợp tác bán dẫn AI từ xa. Tiến sĩ Trần Hồng Nhung đề xuất mô hình phát triển bán dẫn công suất phục vụ xe điện, đi kèm cơ chế đồng tài trợ linh hoạt, cho phép giải ngân cho dự án nghiên cứu triển khai ở nước ngoài nếu có cam kết chuyển giao công nghệ và sản xuất tại Việt Nam. Đây là cách biến phòng sạch, trung tâm chế tạo quy mô tiền sản xuất ở Canada thành bệ phóng cho doanh nghiệp Việt, thay vì xem chúng là nguồn lực “ngoại biên”. Trong AI, tiến sĩ Nguyễn Xuân Phong đề nghị thúc đẩy trao đổi nhân tài cấp cao và tham gia sáng kiến toàn cầu về khoa học AI an toàn LawZero, xây dựng nhóm hợp tác về AI an toàn và đóng góp tiêu chuẩn chung. Nếu các cơ chế tài trợ và pháp lý được thiết kế đúng, trí thức Việt tại Canada có thể dẫn dắt nhóm nghiên cứu, thử nghiệm tại Canada, còn kết quả và sản phẩm quay về phục vụ Việt Nam mà không cần một cuộc di cư vật lý.
Kết luận: Đã đến lúc coi kiều bào là một phần của hệ sinh thái khoa học
Quỹ khoa học chung mà trí thức Việt tại Canada đề xuất thực chất là lời mời Việt Nam tái định nghĩa mối quan hệ với kiều bào: từ cộng đồng xa xứ thành một trụ cột của hệ sinh thái khoa học quốc gia. Đảng, Nhà nước tuyên bố sẽ kiến tạo cơ chế, tạo điều kiện thuận lợi tối đa để chuyên gia người Việt ở nước ngoài tham gia sâu rộng vào dòng chảy phát triển, với chính sách đãi ngộ, môi trường minh bạch, cạnh tranh và bảo đảm khả năng đóng góp linh hoạt từ xa. Câu hỏi không còn là “về hay không về”, mà là “thiết kế quỹ, chương trình và lộ trình thế nào để chất xám toàn cầu phục vụ mục tiêu đất hiếm Việt Nam, bán dẫn, AI và đổi mới sáng tạo”. Nếu quỹ khoa học chung được hiện thực hóa với cách quản trị tốt, nó có thể trở thành mô hình mẫu để Việt Nam hợp tác khoa học với cộng đồng trí thức ở nhiều nước khác, chứ không chỉ Canada.
