Tuyển sinh lớp 10 đang được “thiết kế lại” vì sao?
Tuyển sinh lớp 10 năm 2027 là quá trình các địa phương điều chỉnh cách chọn học sinh vào trung học phổ thông bằng việc kết hợp xét tuyển dựa trên quá trình học tập ở THCS với thi tuyển tập trung, kèm theo các bước đánh giá xác thực kết quả học tập và dữ liệu thí sinh để phù hợp số lượng học sinh tăng nhanh và nhu cầu đa dạng của người học. Trong bối cảnh số học sinh lớp 9 tăng, nhiều thành phố buộc phải nhìn lại mô hình thi cử nặng nề, dễ quá tải. Thay vì chỉ trông vào một kỳ thi “một lần quyết định”, xu hướng mới là dùng phương án tuyển sinh linh hoạt, phân loại đối tượng, giảm áp lực mà vẫn giữ được chuẩn đầu vào. Vấn đề là làm sao bảo đảm công bằng cho học sinh đến từ các trường, quận huyện khác nhau, khi chất lượng dạy học và đánh giá nội bộ vẫn còn chênh lệch.
Hà Nội đang đi theo hướng xây nền cho xét tuyển lớp 10 bằng việc tổ chức các đợt đánh giá định kỳ theo lịch chung toàn thành phố ở nhiều cấp học. Trong năm học 2026-2027, đổi mới kiểm tra, đánh giá thường xuyên được xác định là một trong 7 nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục thủ đô. Điểm đáng chú ý là với cấp trung học cơ sở, thành phố sẽ đánh giá để tiến tới xác thực kết quả đánh giá thường xuyên, chuẩn bị cho việc dùng kết quả đó làm căn cứ xét vào lớp 10 trong giai đoạn tới. Đây là một bước đi đúng hướng: nếu không có hệ thống đánh giá tin cậy ở cấp dưới, xét tuyển sẽ luôn bị nghi ngờ. Tuy vậy, khi hơn 2.900 cơ sở giáo dục được sắp xếp lại còn 1.702 trường mầm non, phổ thông, việc thống nhất chuẩn đánh giá giữa các trường sẽ là bài toán không hề đơn giản.
Hà Nội: Đánh giá, xác thực kết quả để mở đường cho xét tuyển
Cách tiếp cận của Hà Nội cho thấy một quan điểm khá rõ ràng: nếu muốn giảm lệ thuộc vào thi tuyển, phải nâng chất và chuẩn hóa kiểm tra thường xuyên ở cấp THCS. Lãnh đạo ngành giáo dục thành phố cho biết, với cấp trung học cơ sở, sẽ đánh giá để tiến tới xác thực kết quả, từ đó có thể xét vào lớp 10 trong thời gian tới. Nói cách khác, điểm học bạ sẽ không còn là vài con số khô trên bảng điểm, mà là kết quả của một quy trình đánh giá chung, có kiểm soát. Ở cấp trung học phổ thông, Hà Nội cũng sẽ phân tích kết quả theo từng môn, trường, nhóm học sinh và mức độ tiến bộ, để từ đó lên kế hoạch phụ đạo, bồi dưỡng, hỗ trợ, và chịu trách nhiệm cải thiện chất lượng từng lớp học. Đây là cách tiếp cận coi đánh giá là công cụ quản lý chất lượng, chứ không chỉ là thủ tục cuối năm.
Điều đáng nói là Hà Nội không áp dụng một công thức tuyển sinh lớp 10 năm 2027 duy nhất cho mọi nơi, mà hướng tới một hệ sinh thái giáo dục đa dạng: 37 trường chất lượng cao cùng mạng lưới giáo dục thường xuyên và dạy nghề. Điều này mở ra khả năng sử dụng nhiều kênh tuyển sinh khác nhau, phù hợp năng lực và lựa chọn của học sinh, thay vì ép tất cả vào cùng một “cửa hẹp” thi công lập. Tuy nhiên, nếu xét tuyển dựa trên đánh giá nội bộ mà không có cơ chế giám sát độc lập, nguy cơ “lạm phát điểm” vẫn hiện hữu. Muốn phương án này thuyết phục được phụ huynh, Hà Nội phải chứng minh rằng hệ thống đánh giá xác thực kết quả là minh bạch, có thể kiểm chứng, và không tạo thêm gánh nặng hành chính cho giáo viên – lực lượng vốn đã phải gánh nhiều loại sổ sách.
TP.HCM: Phương án tuyển sinh linh hoạt, kết hợp xét tuyển và thi tuyển
Nếu Hà Nội đang chuẩn bị nền tảng cho xét tuyển, TP.HCM lại chọn cách “đi trên hai chân”: xét tuyển kết hợp thi tuyển. Tại hội nghị tổng kết quản lý chất lượng năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ 2026-2027, Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố thừa nhận một thực tế: số học sinh lớp 9 tăng trong năm học 2026-2027, tạo áp lực lớn cho tuyển sinh lớp 10 năm học 2027-2028. Trước áp lực đó, lãnh đạo phòng Quản lý chất lượng cho biết, thành phố sẽ xây dựng phương án tuyển sinh lớp 10 linh hoạt, có thể kết hợp xét tuyển và thi tuyển, phù hợp với thực tiễn địa phương. Đây là lựa chọn mang tính “thỏa hiệp”: không bỏ thi tuyển – vốn được xem là công cụ lọc thí sinh công bằng hơn, nhưng cũng không phớt lờ nỗ lực học tập suốt bốn năm THCS.
Phần kỹ thuật của phương án này cũng đang được chuẩn bị khá bài bản. Ngành giáo dục TP.HCM dự kiến chuẩn hóa và xác thực dữ liệu thí sinh từ cơ sở dữ liệu của ngành, nhằm hạn chế sai sót và giảm khối lượng xử lý thủ công cho giáo viên. Đây là hướng đi cần thiết: bất kỳ mô hình xét tuyển kết hợp thi tuyển nào mà vẫn phụ thuộc vào nhập liệu thủ công, dễ sai, sẽ tự đánh mất uy tín. Ở khía cạnh môn thi, dự thảo sửa đổi quy chế tuyển sinh của Bộ quy định tuyển sinh THPT công lập bằng phương thức thi tuyển sẽ thực hiện với 2 môn Toán và Ngữ văn. TP.HCM từng nhiều năm tổ chức thi 3 môn: Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ, nên việc có tiếp tục giữ môn tiếng Anh hay không vẫn là chủ đề gây tranh luận – nhất là khi nhiều giáo viên và phụ huynh đề xuất bổ sung môn này vào kỳ thi vì vai trò của ngoại ngữ trong hội nhập.
Cân bằng giữa công bằng, áp lực và nhu cầu đa dạng của học sinh
Điểm chung đáng chú ý giữa Hà Nội và TP.HCM là cả hai đều không chọn giải pháp cực đoan. Không thành phố nào tuyên bố bỏ hẳn thi tuyển, nhưng cũng không muốn lệ thuộc vào một kỳ thi duy nhất. Thay vào đó là phương án tuyển sinh linh hoạt, xét tuyển kết hợp thi tuyển, được thiết kế để phù hợp thực tế từng địa phương và nhu cầu đa dạng của học sinh. Về nguyên tắc, đây là bước đi tiến bộ: học sinh có nhiều lối vào trung học phổ thông hơn, phụ huynh bớt đặt cược tất cả vào một buổi sáng thi cử quyết định tương lai. Tuy nhiên, nếu không được truyền thông rõ ràng, hệ thống mới có thể khiến người học bối rối: không biết nên dồn sức cho thi tuyển, hay dàn trải để giữ điểm quá trình thật đẹp; không biết ưu tiên trường công lập, hay cân nhắc các lựa chọn giáo dục nghề, giáo dục thường xuyên.
Một câu hỏi lớn là hệ thống mới sẽ tác động thế nào tới công bằng giữa các nhóm học sinh. Khi một thành phố có tới hơn 1.700 trường mầm non, phổ thông, chất lượng dạy học và đánh giá khó mà đồng đều. Nguy cơ là học sinh từ trường có tiêu chuẩn đánh giá lỏng lẻo sẽ lợi thế hơn trong xét tuyển so với những bạn phải học trong môi trường kỷ luật hơn. Ở chiều ngược lại, nếu quá ưu tiên thi tuyển, những học sinh có năng lực ổn định nhưng không giỏi “thi nước rút” lại bất lợi. Vì vậy, giải pháp hợp lý nhất là thiết kế tỉ trọng xét – thi đủ rõ ràng, xây dựng cơ chế đánh giá xác thực kết quả học tập minh bạch, và để học sinh biết mình đang chơi một “trò chơi” có luật công bằng. Khi đó, tuyển sinh lớp 10 năm 2027 không chỉ là câu chuyện chứa chấp thêm được bao nhiêu học sinh, mà là phép thử xem hệ thống giáo dục có dám đổi cách đánh giá để hướng tới phát triển năng lực thật của người học hay không.
