Cơ hội chạm vào máy tính không nên là đặc quyền
Giáo dục công nghệ ở vùng cao là việc giúp học sinh có cơ hội trực tiếp sử dụng thiết bị, thực hành kỹ năng và khám phá tri thức số dù điều kiện học tập còn hạn chế. Với nhiều em, cơ hội ấy chưa thể xem là điều hiển nhiên: có học sinh chưa từng tự tay chạm vào máy tính, trong khi giờ Tin học đôi lúc chỉ dừng ở phần cô giáo thao tác và các em quan sát. Cô Đoàn Thị Phương Thảo hiểu khoảng cách này từ chính quê hương mình. Sinh ra và lớn lên ở Mậu Duệ, cô trở về giảng dạy tại Trường Tiểu học Yên Minh, nơi những con đường đến điểm trường có thể trơn trượt, xa xôi và quanh co. Sau gần 18 năm đứng lớp ở vùng cao Tuyên Quang, cô vẫn coi thiếu thiết bị không phải lý do để hạ thấp kỳ vọng dành cho học sinh, mà là lời nhắc phải tìm cách đưa công nghệ đến gần các em hơn.
Thiếu thiết bị là khoảng cách học tập, không chỉ là bất tiện
Nhiều học sinh vùng cao không có máy tính, thiết bị thông minh hoặc Internet để luyện tập tại nhà; ở trường, số lượng máy, chất lượng thiết bị và đường truyền có lúc cũng chưa đáp ứng yêu cầu dạy học. Bởi vậy, một bài học Tin học thiếu thời gian thực hành có thể khiến các em đứng ngoài những kỹ năng ngày càng cần thiết. Cô Thảo nhiều lần kiến nghị đầu tư phòng máy và không đặt ra đòi hỏi lớn: chỉ cần 5–10 máy cũng có thể tạo khác biệt, để học sinh được tự thao tác thay vì chỉ nhìn cô làm mẫu. Sự bất bình đẳng này hiện lên rõ trong câu chuyện một học sinh học khá, yêu thích cuộc thi Trạng Nguyên Tiếng Việt nhưng gia đình không có máy tính. Cô dành máy ở phòng Tin học cho em sử dụng trong giờ ra chơi để luyện thi. Món quà bánh giầy em mang đến sau đó cho thấy một cơ hội nhỏ có thể mang ý nghĩa lớn đến mức nào.
Bài học công nghệ phải tạo cơ hội làm ra sản phẩm
Cô Thảo không xem đổi mới là đưa thật nhiều ứng dụng vào lớp học. Điều đáng giá hơn là chọn công cụ giúp học sinh hiểu bài, được thử nghiệm và tự tin tạo ra thứ của riêng mình. Cô dùng Canva để thiết kế bài giảng trực quan, tạo bài hát khởi động bằng công cụ trí tuệ nhân tạo, tổ chức kiểm tra với Quizizz; trong các hoạt động khác, cô sử dụng Scratch, PowerPoint tương tác và Plickers. Học sinh lớp 4, lớp 5 được hướng dẫn làm thiệp, video phù hợp với khả năng. Ban đầu có em còn rụt rè, lúng túng trước máy tính; dần dần các em biết tạo sản phẩm, tự sửa lỗi và hoàn thành nhiệm vụ. Đó là cách giáo dục công nghệ trở nên cụ thể: kiến thức không nằm lại trên màn hình của giáo viên mà chuyển thành trải nghiệm do học sinh tự thực hiện. Niềm vui chờ đến tiết Tin học là dấu hiệu cho thấy cách dạy ấy đang mở được cánh cửa tò mò.
Từ lớp học đến những sân chơi rộng hơn
Cơ hội tiếp cận tri thức số không dừng ở tiết học chính khóa. Cô Thảo hướng dẫn học sinh đăng ký tài khoản, luyện tập và thử sức ở các sân chơi trực tuyến như Trạng Nguyên Tiếng Việt, Trạng Nguyên Toàn tài, Violympic, IOE và Đấu trường VioEdu. Với những em còn thiếu tự tin, sự động viên của giáo viên giúp việc tham gia trở thành bước tiến có thể đạt được, thay vì một cuộc chơi dành riêng cho học sinh có thiết bị ở nhà. Theo thống kê cô cung cấp, học sinh tham gia Chung kết quốc gia Trạng Nguyên Toàn tài đạt 24 giải, gồm 3 giải Vàng, 9 giải Bạc, 8 giải Đồng và 4 giải Khuyến khích. Con số ấy không xóa đi thiếu thốn về máy tính hay Internet, nhưng cho thấy năng lực của học sinh không bị giới hạn bởi nơi các em lớn lên. Việc làm của cô Thảo vì thế đáng quý không chỉ ở những ứng dụng trong bài giảng, mà ở sự kiên trì biến cơ hội thành trải nghiệm thực tế.
Một chiếc máy tính có thể mở rộng chân trời
Câu chuyện của cô Đoàn Thị Phương Thảo nhắc rằng chuyển đổi số trong giáo dục không thể chỉ được đo bằng thiết bị hay phần mềm. Nó còn phụ thuộc vào việc mỗi học sinh có được cầm chuột, thử một thao tác, sửa lỗi và khám phá điều mình có thể làm hay không. Với học sinh vùng cao, những bước đầu ấy càng quan trọng khi điều kiện học tập và cơ hội thực hành tại nhà còn chênh lệch. Là giáo viên Tin học, cô vừa tự cập nhật cách dạy, vừa tận dụng thiết bị sẵn có và đồng hành ngoài giờ để học trò không bỏ lỡ cơ hội học tập. Một phòng máy nhỏ, một buổi luyện thi hay một sản phẩm do chính tay học sinh tạo ra đều có thể khơi thêm tự tin và khát vọng. Muốn tri thức số đến được với mọi em, cần những người thầy bền bỉ như cô Thảo, đồng thời cần sự quan tâm thiết thực để các em có thiết bị và thời gian thực hành. Đó không phải phần thưởng xa xỉ; đó là cơ hội học tập bình đẳng.
