Ngành bán dẫn: cuộc chơi của tinh hoa, không phải phong trào
Chiến lược bán dẫn Việt Nam là cách lựa chọn và tổ chức các khâu như thiết kế chip, chế tạo, sản xuất linh kiện, tinh chế vật liệu, kiểm thử và đóng gói để xây dựng năng lực quốc gia, trong đó trọng tâm là đào tạo nhân lực chip chất lượng cao liên kết với doanh nghiệp và mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Đây là ngành đòi hỏi tri thức sâu, kỷ luật kỹ thuật và đầu tư dài hạn, nên bất kỳ cách tiếp cận mang tính phong trào đều sẽ dẫn đến lãng phí nguồn lực và bỏ lỡ cơ hội chiến lược. Những cảnh báo mới đây từ các trường kỹ thuật đầu ngành cho thấy vi mạch bán dẫn là lĩnh vực "không ngon ăn", đòi hỏi người học phải kiên trì, nhiều lúc phải “nghiến răng vào làm”, nhưng đổi lại là một nghề bền vững với thành quả lớn nếu vượt qua được giai đoạn tích lũy khắc nghiệt. Đây không phải ngành dành cho tâm lý đám đông chọn ngành thời thượng rồi học cho qua. Lãnh đạo một trường điện – điện tử đã nói thẳng: nếu học theo phong trào, chỉ đủ điểm qua môn thì cơ hội việc làm gần như bằng không. Đặt trong bối cảnh Chính phủ đã phê duyệt chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030 với mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 người trình độ đại học trở lên, câu hỏi không còn là có mở đủ ngành hay không, mà là liệu chúng ta có dám thiết kế hệ thống đào tạo bán dẫn xoay quanh tiêu chí tinh hoa, thay vì chạy theo số lượng.
Từ lớp học đến phòng lab: Việt Nam đang đứng ở ngã ba đào tạo
Cơn sốt ngành chip khiến hàng ngàn phụ huynh và thí sinh đổ xô đăng ký vào các chương trình liên quan đến vi mạch, biến công nghệ bán dẫn thành một lựa chọn “thời thượng” trong tuyển sinh đại học. Nhiều cơ sở đào tạo nhanh chóng mở ngành mới để đón đầu nhu cầu, nhưng nếu không thay đổi tư duy, hệ thống giáo dục có nguy cơ tạo ra một "biển" cử nhân bán dẫn chỉ đủ điểm qua môn nhưng thiếu năng lực thực chiến. Theo một phó giám đốc trường kỹ thuật lớn, đào tạo nhân lực chip cần ít nhất sáu trụ cột: tuyển sinh chọn lọc, đội ngũ giảng viên mạnh, cơ sở vật chất thí nghiệm đạt chuẩn, phương pháp đào tạo hiện đại, gắn nghiên cứu với giảng dạy và hợp tác chặt với doanh nghiệp. Với đội ngũ tinh hoa, còn phải có trụ cột thứ bảy là việc làm phù hợp để họ làm đúng năng lực, tiếp tục phát triển thay vì bị phân tán vào những công việc không tương xứng. Cùng góc nhìn này, một trưởng khoa vật liệu điện tử nhấn mạnh rằng ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, mỗi doanh nghiệp lớn có tới cả ngàn tiến sĩ nghiên cứu chuyên sâu để tối ưu sản phẩm bán dẫn. Với Việt Nam, nếu không nuôi dưỡng được một lớp chuyên gia như vậy, chúng ta sẽ bị kẹt mãi ở vị trí cung ứng nhân lực giá rẻ.
Bài học từ Israel: làm chủ thiết kế chip và công nghệ lõi
Israel là một ví dụ điển hình cho chiến lược không chạy đua xây nhà máy khổng lồ nhưng vẫn trở thành mắt xích quan trọng trong ngành bán dẫn toàn cầu. Ngành bán dẫn ở đây khởi nguồn từ nhu cầu chiến lược về quốc phòng và phát triển kinh tế dựa trên xuất khẩu công nghệ quốc phòng, nơi hoạt động R&D tạo ra đội ngũ kỹ sư tinh nhuệ và năng lực thiết kế hệ thống phức tạp. Thay vì nuôi tham vọng trở thành cường quốc sản xuất số lượng lớn, Israel duy trì một số nhà máy chế tạo như “mỏ neo” cho ngành, đồng thời đẩy mạnh hệ sinh thái thiết kế chip, kiểm định, phần mềm nhúng, chip truyền thông và bộ tăng tốc AI. Hiện Israel có hơn 250 doanh nghiệp bán dẫn, sử dụng khoảng 32.000 kỹ sư, gồm 10.000 chuyên gia phần mềm, 2.500 nhà khoa học và 10.500 kỹ thuật viên. Họ chọn tập trung vào công nghệ lõi, với lợi thế tự nhiên về điện tử quốc phòng, khả năng giải quyết vấn đề nhanh và các nhóm kỹ sư tinh hoa có thể thiết kế kiến trúc hệ thống phức tạp. Theo một chuyên gia từng làm việc hơn ba thập kỷ tại một tập đoàn công nghệ lớn, hướng đi phù hợp với Việt Nam hiện nay là ưu tiên nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học và năng lực thiết kế chip, thay vì vội vàng lao vào cuộc đua xây fab tại mọi địa phương. Nếu chúng ta hiểu đúng bài học Israel, chiến lược bán dẫn Việt Nam nên coi thiết kế chip là "đầu não" của hệ sinh thái, được nuôi dưỡng bằng chương trình đào tạo tinh hoa gắn với các phòng lab, trung tâm R&D và đối tác quốc tế.
Gợi ý từ Nhật Bản: tập trung sản xuất, đóng gói và chuỗi vật liệu – thiết bị
Trong khi Israel cho thấy sức mạnh của việc làm chủ công nghệ lõi, kinh nghiệm Nhật Bản lại gợi ý một mảnh ghép khác cho chiến lược bán dẫn Việt Nam: chọn đúng khâu sản xuất và đóng gói chip theo lợi thế hiện có. Một chuyên gia theo dõi lâu năm ngành bán dẫn Nhật cho rằng chuỗi bán dẫn gồm nhiều công đoạn từ thiết kế, chế tạo đến đóng gói và kiểm thử, và Việt Nam nên ưu tiên trước những khâu có khả năng hình thành lợi thế cạnh tranh, đặc biệt là sản xuất và đóng gói. Nhật Bản hiện tập trung xây dựng năng lực sản xuất bán dẫn tiên tiến, tăng hỗ trợ cho doanh nghiệp trong nước và thu hút nhà đầu tư nước ngoài để thu hẹp khoảng cách với nhóm dẫn đầu. Từ đó, khuyến nghị dành cho Việt Nam là cần một lộ trình từng bước: lấy sản xuất và đóng gói làm trọng tâm, song song phát triển năng lực thiết kế, kiểm thử, vật liệu và thiết bị bán dẫn. Điều đáng chú ý là chuyên gia Nhật không khuyên Việt Nam làm tất cả mọi thứ cùng lúc, mà phải xây dựng hệ sinh thái bán dẫn trong nước qua các doanh nghiệp sản xuất thiết bị và vật liệu hỗ trợ, thay vì chỉ tham gia rời rạc ở một vài công đoạn. Nếu biết khai thác môi trường sản xuất có yêu cầu cao về độ sạch – yếu tố mà Việt Nam đang sở hữu – chúng ta có thể biến các nhà máy đóng gói và kiểm thử thành điểm tựa cho chuỗi giá trị bán dẫn rộng hơn.
Chiến lược nhân lực bán dẫn Việt Nam: đặt cược vào đào tạo tinh hoa
Điểm chung của cả Israel và Nhật Bản là họ không xem bán dẫn như ngành phong trào. Họ thiết kế chiến lược dựa trên nhân lực tinh hoa và những khâu có lợi thế, rồi kiên trì đi đường dài. Việt Nam đã có bước khởi động quan trọng với chương trình quốc gia đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên cho ngành bán dẫn đến năm 2030. Nhưng để tránh biến mục tiêu này thành cuộc chạy đua số lượng, chúng ta cần một lớp chính sách khác cho đội ngũ tinh hoa. Một trường kỹ thuật đầu ngành đã thử nghiệm cách làm này với chương trình kỹ sư chuyên sâu thiết kế vi mạch, tuyển từ cử nhân liên quan và đào tạo thêm 1,5 năm; trong đó có nửa năm sinh viên làm việc và thực hiện đồ án tốt nghiệp tại doanh nghiệp nước ngoài, rồi có thể tiếp tục học lên tiến sĩ. Hai khóa đầu tiên chỉ khoảng 50 sinh viên – con số nhỏ nhưng phản ánh triết lý chọn lọc. Nhà trường chủ động sang nước ngoài tìm đối tác để giải bài toán "trụ cột thứ 7" là việc làm và không lo chảy máu chất xám, vì những người ra đi có thể trở thành hạt nhân kết nối và nâng đỡ thế hệ kế tiếp. Song song, các khoa vật liệu điện tử, công nghệ nano cũng đang đào tạo cử nhân và kỹ sư chuyên sâu, dù phải đầu tư lớn cho phòng lab vì thành công sản phẩm bán dẫn phụ thuộc rất nhiều vào công nghệ vật liệu và vật liệu nano. Nếu Việt Nam kiên định xây dựng đội ngũ tinh hoa ở mọi khâu – từ thiết kế, chế tạo, sản xuất linh kiện, tinh chế vật liệu, kiểm thử đến đóng gói – và kết hợp linh hoạt bài học Israel về thiết kế chip với gợi ý Nhật Bản về sản xuất, đóng gói, chúng ta có cơ hội thực sự bước vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu với vai trò có giá trị, chứ không chỉ là trung tâm nhân lực giá rẻ.
