Cao tốc Vinh Thanh Thủy là gì và vì sao đây là “mắt xích” mới với Lào?
Cao tốc Vinh Thanh Thủy là tuyến đường bộ cao tốc dài khoảng 60km, quy mô 4–6 làn xe, nối nút giao Hưng Tây trên cao tốc Bắc – Nam với khu vực cửa khẩu Thanh Thủy – Nậm On giáp biên giới Việt Nam – Lào, được đầu tư gần 24.000 tỷ đồng nhằm rút ngắn thời gian vận chuyển hành khách, hàng hóa và hình thành hành lang kinh tế Đông – Tây mới cho khu vực Bắc Trung Bộ.
Điểm đáng nói là dự án 24.000 tỷ đồng này không chỉ thêm một đoạn cao tốc nội vùng, mà là “mắt xích” then chốt trong kết nối Việt Nam Lào theo trục Đông – Tây. Tuyến bắt đầu từ Hưng Tây, gắn trực tiếp với cao tốc Bắc – Nam phía Đông đoạn Diễn Châu – Bãi Vọt và kết thúc tại cửa khẩu Thanh Thủy – Nậm On, mở thẳng sang mạng lưới giao thương Lào và Đông Bắc Thái Lan. Nói cách khác, đây là con đường ngắn nhất để hàng hóa từ miền Tây Nghệ An, Trung Lào ra biển qua các cảng Nghệ An, thay vì vòng vèo qua nhiều quốc lộ chật hẹp như hiện nay.
Tiến độ: 15 mũi thi công, hầm xuyên núi và cuộc đua với mặt bằng
Hiện cao tốc Vinh Thanh Thủy dài hơn 60km đang được Nghệ An đẩy nhanh với 3 gói thầu đã triển khai đồng loạt 15 mũi thi công trên tuyến chính. Dự án thành phần 1 chia thành 6 gói xây lắp; các gói XL01–XL03 đã chọn xong nhà thầu, XL04–XL05 chuẩn bị khởi công, XL06 lo hệ thống ITS, ETC và hạng mục phụ trợ đang hoàn thiện thủ tục. Đây là nhịp độ hiếm thấy với một dự án xuyên núi, cho thấy quyết tâm “chạy đua” với mốc hoàn thành và đưa vào vận hành năm 2029.
Nhưng tốc độ trên giấy đang bị níu lại bởi ba nút thắt: giải phóng mặt bằng, vật liệu và tiến độ cầu. Đến đầu tháng 10, mới bàn giao khoảng 41,36km, tương đương 68,9% chiều dài tuyến; đất nông nghiệp gần như xong, nhưng đất ở và đất lâm nghiệp tại Nam Đàn, Kim Bảng vẫn vướng. UBND tỉnh đã phải yêu cầu hai xã này tập trung tháo gỡ để không làm đứt gãy nhịp thi công. Nếu không xử lý dứt điểm, mọi cam kết về tiến độ chỉ là lời hứa trên sa bàn.
Hầm Đại Huệ: “cửa ải” hầm xuyên núi quyết định nhịp kết nối
Trên toàn tuyến, hầm xuyên núi Đại Huệ là hạng mục mang tính biểu tượng lẫn rủi ro tiến độ. Đây là hầm xuyên núi thuộc gói XL01, do Tập đoàn Đèo Cả đứng đầu liên danh thi công, với hai ống hầm độc lập, mỗi ống dài gần 500m, rộng gần 15m cho 3 làn xe. Tại cửa hầm trái, robot khoan hầm chuyên dụng đang phá lớp đất đá, sau mỗi đợt khoan, đất đá được xúc chuyển ra ngoài và lắp vì chống thép để gia cố vách hầm.
Cửa hầm trái bắt đầu mở từ 24/9 và đến 9/10 đã đào được khoảng 9m – những mét hầm đầu tiên xuyên qua núi Đại Huệ. Theo kế hoạch, hầm dự kiến thông vào tháng 4/2027, sau đó hoàn thiện kết cấu, đổ bê tông vỏ hầm trong năm 2028 để kịp tiến độ chung. Trong khi đó, các gói thầu khác có sự tham gia của Tập đoàn Sơn Hải cũng phải chạy song song để không biến hầm thành “điểm nghẽn vàng”. Tham vọng thông hầm trong chưa đầy một năm chỉ khả thi nếu địa chất không phát sinh bất thường và nguồn lực được giữ ổn định.
Lợi ích kinh tế: từ cửa khẩu Thanh Thủy tới cảng biển và du lịch Nghệ An
Lợi ích lớn nhất của cao tốc Vinh Thanh Thủy nằm ở sự thay đổi cách vùng Bắc Trung Bộ giao thương với Lào. Khi hoàn thành, tuyến được kỳ vọng rút ngắn thời gian di chuyển từ cửa khẩu Thanh Thủy đến các đô thị và cảng biển Nghệ An, tăng kết nối giữa Bắc Trung Bộ với Lào và Thái Lan. Nói cách khác, đây là hành lang vận tải trực tiếp hơn từ Trung Lào ra biển, giảm chi phí logistics cho hàng nông sản, khoáng sản và hàng quá cảnh.
Không chỉ hàng hóa, du lịch và dịch vụ biên mậu cũng được hưởng lợi. Các điểm đến như biển Cửa Lò, Khu di tích Kim Liên, Vườn quốc gia Pù Mát sẽ dễ tiếp cận hơn với khách từ Lào và khu vực nội địa. Khu kinh tế cửa khẩu Thanh Thủy có cơ hội chuyển từ “cửa khẩu biên giới” sang “trung tâm trung chuyển” nếu địa phương kịp thời chuẩn bị quỹ đất công nghiệp, logistics, kho bãi. Nếu bỏ lỡ giai đoạn chuẩn bị này, cao tốc sẽ chỉ là con đường đẹp, thay vì động lực tăng trưởng.
Ba điều kiện để cao tốc Vinh Thanh Thủy trở thành hành lang Đông – Tây đúng nghĩa
Từ góc nhìn kết nối Việt Nam Lào, cao tốc Vinh Thanh Thủy chỉ phát huy hết ý nghĩa khi đáp ứng đồng thời ba điều kiện. Thứ nhất, tiến độ phải “thật”, nghĩa là giải phóng mặt bằng, cấp phép mỏ vật liệu và xây dựng 760 dầm cầu – đường găng của dự án – được tháo nút kịp thời, không để nhà thầu chờ mặt bằng hay thiếu đá, cát. Thứ hai, hạ tầng cửa khẩu Thanh Thủy và phía Lào cần được nâng cấp tương xứng, tránh tình trạng cao tốc thông nhưng ùn tắc ở cửa khẩu.
Thứ ba, các địa phương dọc tuyến phải chủ động quy hoạch không gian kinh tế bám cao tốc: khu công nghiệp, logistics, đô thị dịch vụ, thay vì để cao tốc chạy qua những vùng không có động lực phát triển. Dự án 24.000 tỷ đồng này đã có nền tảng vốn tương đối tốt, với hơn 4.435 tỷ đồng đã bố trí và giải ngân khoảng 70,97% kế hoạch. Câu hỏi còn lại không phải là “có làm được không”, mà là “có dám giải quyết triệt để các nút thắt để biến tuyến đường này thành hành lang Đông – Tây đúng nghĩa hay không?”.
