Mục tiêu 10.000 tỷ USD: Bài toán không còn là tốc độ mà là chất lượng số
ASEAN tăng trưởng số là quá trình các nền kinh tế trong khu vực chuyển trọng tâm từ mở rộng đầu tư, lao động giá rẻ và sản xuất gia công sang khai thác công nghệ, dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật số, trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh tế số để tạo giá trị gia tăng cao hơn, nâng năng suất và nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
Để nâng GDP khu vực từ khoảng 4.000 tỷ USD lên 10.000 tỷ USD vào năm 2035, ASEAN không thể tiếp tục phụ thuộc vào mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, dựa vào vốn FDI và lợi thế lao động giá rẻ như sáu thập niên qua. Tốc độ cao không đủ nếu chất lượng tăng trưởng thấp, năng suất trì trệ và các nền kinh tế vẫn mắc kẹt ở khâu lắp ráp, gia công. Nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình ở một số nước đã ở mức “cao”, buộc khu vực phải đổi mới mô hình phát triển, ưu tiên chiều sâu, đổi mới sáng tạo và nguồn lực chất lượng cao. Nói thẳng: hoặc ASEAN chuyển sang chiến lược kinh tế số, hoặc mục tiêu GDP 10.000 tỷ USD chỉ là khẩu hiệu.
Bẫy thu nhập trung bình và khoảng cách nội khối: vì sao mô hình cũ hết thời?
Sau gần sáu thập niên, ASEAN đã thành một khu vực kinh tế năng động, với gần 700 triệu dân và quy mô GDP khoảng 4.000 tỷ USD. Nhưng phía sau con số ấn tượng ấy là khoảng cách lớn về thu nhập, năng suất, công nghệ và chất lượng nhân lực giữa các thành viên. Đây là nền đất không vững cho một bước nhảy vọt về quy mô. Khi các nền kinh tế trung bình mắc kẹt ở mức thu nhập không đủ cao để cạnh tranh bằng công nghệ, nhưng chi phí lao động cũng không còn rẻ, bẫy thu nhập trung bình siết chặt dư địa tăng trưởng.
Vấn đề nằm ở cấu trúc: ASEAN vẫn chủ yếu mở rộng sản xuất, thu hút thêm vốn, khai thác lợi thế lao động thay vì leo lên nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị. Thêm vào đó, nội khối phân mảnh: khoảng 75% thương mại và đầu tư diễn ra với phần còn lại của thế giới, chỉ 25% nằm trong ASEAN. Một thị trường 700 triệu dân, nhưng doanh nghiệp vẫn khó đi xuyên biên giới vì rào cản tiêu chuẩn, thủ tục, logistics. Nếu không số hóa và đơn giản hóa các quy tắc, khoảng cách phát triển sẽ kéo lùi cả khu vực.
Từ hạ tầng kết nối đến chiến lược kinh tế số: AI, niềm tin số, hạ tầng chống chịu
Trên khắp châu Á – Thái Bình Dương, kết nối di động đã trở thành hạ tầng kỹ thuật số cốt lõi, tạo nền tảng cho kinh tế số. Đóng góp của ngành di động đạt giá trị tương đương 5,9% GDP khu vực và đang tăng với tốc độ gấp gần hai lần tăng trưởng GDP chung, cho thấy đây là một động lực thực thụ của tăng trưởng bền vững. Nhưng bước tiếp theo của ASEAN tăng trưởng số không thể dừng ở việc kéo cáp, dựng trạm phát sóng. Khi thương mại điện tử, dữ liệu xuyên biên giới, AI, tài chính số, kinh tế xanh và mô hình kinh doanh mới bùng nổ, các quy tắc kinh tế được thiết kế cách đây 10–15 năm không còn phù hợp.
Theo phân tích khu vực, giai đoạn phát triển tiếp theo của nền kinh tế số sẽ phụ thuộc vào cách chính phủ và doanh nghiệp xử lý bốn ưu tiên: AI, niềm tin số, hạ tầng số có khả năng chống chịu cao và chủ quyền số. Nếu giai đoạn trước, vốn và lao động là động lực chính, thì nay khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ quyết định sức cạnh tranh của ASEAN. Nói cách khác, chiến lược kinh tế số không phải phụ lục của chính sách công nghiệp, mà phải trở thành “xương sống” của mô hình tăng trưởng mới.
Hạ tầng kỹ thuật số chống chịu và chủ quyền số: điều kiện để không bị bỏ lại
Một nền kinh tế số lớn không thể đứng trên hạ tầng yếu. Ngành di động đang chuyển trọng tâm từ mở rộng vùng phủ sang bảo đảm khả năng vận hành liên tục của mạng lưới, thông qua dự phòng năng lượng, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và kết hợp hạ tầng mặt đất với vệ tinh để duy trì kết nối ngay cả khi xảy ra thiên tai hoặc sự cố. Năng lực chống chịu trở thành thước đo mới của hạ tầng kỹ thuật số. Thế nhưng, dù khoảng cách vùng phủ đã giảm xuống còn 2%, vẫn còn hơn 1 tỷ người chưa sử dụng Internet di động dù sống trong vùng phủ sóng. Khoảng cách số này, nếu không giải quyết, sẽ biến thành khoảng cách thu nhập và cơ hội.
Song hành với AI, chủ quyền số đang dần trở thành ưu tiên trung tâm khi các quốc gia đẩy mạnh năng lực số, phát triển AI đáng tin cậy và bảo đảm an toàn cho hạ tầng trọng yếu. Câu hỏi không chỉ là dữ liệu đặt ở đâu, mà là ai kiểm soát các nền tảng, thuật toán, tiêu chuẩn. Nếu ASEAN không tự xây dựng được các tiêu chuẩn niềm tin số, không có tiếng nói trong quản trị dữ liệu và an ninh mạng, khu vực sẽ bị “khóa” ở tầng thấp của nền kinh tế số toàn cầu, phụ thuộc vào hạ tầng và nền tảng của bên ngoài, khó duy trì tăng trưởng bền vững.
Từ phân mảnh tới chuỗi giá trị số chung: thay đổi gì với doanh nghiệp và người dân?
Động lực mới của ASEAN tăng trưởng số nằm ở khả năng phân công và kết nối thế mạnh từng nước vào các chuỗi giá trị tích hợp. Một nước có thể mạnh về sản xuất bán dẫn, nước khác về thiết kế, logistics, tài chính, dữ liệu hoặc thị trường; nếu những mắt xích này gắn kết bằng hạ tầng số, 5G, IoT và AI, khu vực có thể tạo ra giá trị mà từng nền kinh tế riêng lẻ không đạt được. Từ cảng biển, logistics đến bệnh viện và đô thị thông minh, mạng 5G riêng đang trở thành nền tảng an toàn để doanh nghiệp triển khai ứng dụng AI và tự động hóa. Cạnh tranh nội khối vì thế cần dịch chuyển từ “tranh dự án” sang “tranh vị trí trong chuỗi giá trị”.
Ở góc độ doanh nghiệp và người dân, chuyển đổi này rất cụ thể: một doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam có thể tiếp cận thị trường Indonesia dễ hơn; một doanh nghiệp Malaysia có thể đầu tư vào Việt Nam với ít thủ tục hơn; một chuyên gia tài chính Singapore cung cấp dịch vụ xuyên biên giới thuận lợi hơn. Khi các hiệp định được nâng cấp để bao trùm kinh tế số, và hạ tầng kỹ thuật số được mở rộng đến mọi nhóm dân cư, lợi ích không chỉ thuộc về tập đoàn lớn mà đến thẳng với các nhà máy, hộ kinh doanh, người lao động. Nếu ASEAN dám đi tới cùng trên con đường số hóa – từ thể chế, hạ tầng, đến kỹ năng – mục tiêu GDP 10.000 tỷ USD không còn là giấc mơ xa.
