Công trình ngăn mặn giữa bài toán an toàn dân sinh
Đập ngăn mặn sông Cái Nha Trang là công trình trên sông có nhiệm vụ giữ nước ngọt, hạn chế xâm nhập mặn, nhưng cách vận hành cũng có thể tác động đến mực nước, tiêu thoát nước và giao thông đường thủy. Đập trị giá 760 tỉ đồng bắt đầu vận hành tháng 4-2026; sau đó, người dân phản ánh tình trạng ngập nhà và ruộng lúa khi công trình tích nước. Đây không còn là tranh luận riêng về hiệu quả ngăn mặn: câu hỏi cấp thiết là lợi ích nguồn nước có thể được bảo đảm mà không đẩy thêm rủi ro ngập về phía cộng đồng hay không.
Mối lo ấy đặc biệt đáng lưu ý ở một địa bàn vốn dễ tổn thương trước mưa lũ. Trong đợt lũ tháng 11-2025, 80% phường Tây Nha Trang bị ngập, nhiều nơi ngập sâu trên 2 m. Với nhà cửa, ruộng đồng và sinh kế ven sông, một công trình điều tiết nước không thể được đánh giá chỉ bằng nhiệm vụ giữ nước ngọt; mức độ ảnh hưởng đến dòng chảy và khả năng thoát nước phải là tiêu chí ngang hàng.
Tỉnh yêu cầu kiểm tra, không tách rời các nguyên nhân ngập
Ngày 28-10, Phó chủ tịch UBND tỉnh Trịnh Minh Hoàng giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì kiểm tra, rà soát và giải quyết kiến nghị của UBND phường Tây Nha Trang, đồng thời báo cáo trước ngày 5-11. Động thái này là cần thiết, nhưng điều quan trọng nằm ở chất lượng đánh giá: phải xác định bằng khảo sát, quan trắc và tính toán chuyên môn công trình tác động đến mực nước thượng lưu và hệ thống tiêu thoát ra sao.
Theo kiểm tra của địa phương, mực nước tại cửa xả dâng cao, có lúc nước chảy ngược vào hệ thống thoát nước khiến nước rút chậm. Bồi lắng ở cống hộp, vật liệu thi công và các đoạn kênh chưa được khơi thông cũng có thể cản dòng. Vì vậy, quy kết mọi điểm ngập cho riêng con đập sẽ thiếu căn cứ; ngược lại, xem nhẹ khả năng công trình làm tăng rủi ro cũng không thể chấp nhận. Phường đề nghị đánh giá tổng thể, đồng thời tìm cách bảo đảm nguồn cấp nước, trong đó có Nhà máy nước Xuân Phong.
Tháo dỡ để khôi phục dòng chảy và kết nối đường thủy
Đến ngày 31-10, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa cho biết đã nghiệm thu hoàn thành việc tháo dỡ đập tại vị trí cầu Vĩnh Phương. Trong tháng 10, đơn vị huy động nhân lực và thiết bị để dọn đá hộc, bê tông chắn trên thân đập tạm; các tấm cừ sắt nằm sâu dưới lòng sông được thợ lặn cắt bỏ. Đây là bước đi nhằm khơi thông dòng chảy, không chỉ là xử lý một hạng mục xây dựng.
Theo kế hoạch được tỉnh phê duyệt, tháo dỡ đập hướng tới khôi phục khả năng thoát lũ của sông Cái Nha Trang, kết nối giao thông đường thủy và phù hợp định hướng phát triển không gian du lịch trên sông. Lựa chọn này cũng phản ánh giới hạn của kết cấu cũ: công trình không có cửa van điều tiết lũ, nên khả năng thoát nước qua khu vực bị hạn chế. Với bài toán thoát lũ Khánh Hòa, khơi thông dòng sông là mục tiêu cần thiết, nhưng phải đi kèm phương án cấp nước và ngăn mặn thay thế có cơ sở.
Sau tháo dỡ, trách nhiệm là kiểm tra và hoàn thiện hệ thống
Tháo dỡ đập không tự động giải quyết mọi nguyên nhân gây úng ngập. Đơn vị quản lý cho biết sẽ tiếp tục phối hợp kiểm tra nghiệm thu, đo lại cao trình và đánh giá vật liệu bồi lắng tại khu vực công trình. Những kết quả này cần được công khai, đối chiếu với diễn biến mực nước và tình trạng tiêu thoát ở các khu dân cư ven sông để người dân biết rủi ro đã giảm đến đâu.
Địa phương cũng kiến nghị rà soát chế độ vận hành an toàn trong mùa mưa lũ, nghiên cứu cao trình mực nước phù hợp và thông tin kịp thời về diễn biến dòng chảy. Song song, tỉnh cần xử lý những điểm nghẽn của hệ thống thoát nước, đẩy nhanh dự án hồ điều hòa tại phường Tây Nha Trang và hệ thống thoát lũ phía tây Nha Trang. Bài học từ vụ tháo dỡ đập là hạ tầng phải được xét theo cả lưu vực và nhu cầu dân sinh. Khôi phục dòng sông là khởi đầu; bảo đảm nhà cửa, ruộng lúa không tiếp tục chịu rủi ro mới là thước đo cuối cùng.
