Giai đoạn 1 nâng cấp tuyến Hà Nội - TP.HCM: bước đi chiến lược trước khi có đường sắt tốc độ cao
Dự án cải tạo, nâng cao năng lực tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM giai đoạn 1 là chương trình đầu tư nhằm chỉnh sửa hình học tuyến, nâng cấp hạ tầng đường ray, cải tạo nhà ga và xử lý ngập lụt trên trục đường sắt Bắc - Nam hiện hữu, để tăng năng lực thông qua, độ tin cậy khai thác và an toàn vận tải trong bối cảnh chuẩn bị xây dựng đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Điểm đáng chú ý là giai đoạn 1 không phải một dự án “trang điểm” cho tuyến cũ, mà là lựa chọn thực dụng: nâng cấp những điểm nghẽn kỹ thuật nhất trên tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM để khai thác hiệu quả hơn trong ít nhất một thập kỷ tới. Bộ Xây dựng đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án này tại Quyết định số 1639/QĐ-BXD, xác định mục tiêu “từng bước nâng cao năng lực thông qua, năng lực chuyên chở và chất lượng dịch vụ vận tải” trên tuyến hiện hữu. Trong khi đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài 1.541 km từ Hà Nội đến TP.HCM đã được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, nhưng còn nhiều bước chuẩn bị, từ lựa chọn tư vấn đến lập báo cáo nghiên cứu khả thi. Việc song song nâng cấp tuyến hiện tại vì thế là quyết định hợp lý, tránh để trục giao thông xương sống bị “chờ đợi” trong khi nhu cầu vận tải vẫn tăng.
Chỉnh hình đường cong bán kính nhỏ và nâng cấp hạ tầng đường ray: xử lý tận gốc điểm nghẽn tốc độ
Nếu phải chọn một ưu tiên kỹ thuật cho giai đoạn 1, đó chính là nâng cấp hạ tầng đường ray tại những đoạn có hình học tuyến bất lợi. Một trong những hạng mục trọng tâm là khảo sát, thiết kế cải tạo bình diện các đường cong bán kính nhỏ tại 4 khu gian với tổng chiều dài khoảng 12 km, nhằm cải thiện điều kiện chạy tàu và bảo đảm an toàn giao thông đường sắt. Đây là cách tiếp cận đúng: thay vì mơ về tốc độ cao trên toàn tuyến, hãy bắt đầu bằng việc loại bỏ những khúc cua buộc tàu phải “ghìm phanh” mỗi ngày. Song song, dự án dự kiến thay kiến trúc tầng trên tại 6 khu gian với tổng chiều dài khoảng 63 km, hàn dài ray khoảng 26 km và thay ghi chính tuyến tại 15 ga để nâng cao tốc độ chạy tàu và hiệu quả khai thác. Những hạng mục này nghe có vẻ thuần kỹ thuật, nhưng chính là nền tảng để tàu chạy êm hơn, ít rung lắc, giảm bảo trì và tăng năng lực thông qua. Nếu bỏ qua phần việc “khô khan” này, mọi kỳ vọng về tăng chuyến, tăng tốc độ trên đường sắt Hà Nội TP.HCM sẽ chỉ là khẩu hiệu.
Cải tạo nhà ga và mở mới ga hàng hóa: tái cấu trúc năng lực tổ chức chạy tàu
Nâng cấp tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM không thể chỉ nhìn vào đường ray; nhà ga là nơi năng lực tổ chức chạy tàu và vận chuyển hàng hóa được “hiện thực hóa”. Nhiệm vụ thiết kế giai đoạn 1 bao gồm mở mới ga Xuân Lập, kéo dài đường tại hai ga Hòa Vinh Tây và Thủy Thạch, đồng thời cải tạo, sửa chữa ga đầu mối hàng hóa Sóng Thần. Đây là những can thiệp có tính chiến lược, vì chúng trực tiếp tăng khả năng đón, gửi tàu, xếp dỡ container lạnh và tổ chức luồng hàng trên trục Bắc - Nam. Theo quyết định phê duyệt nhiệm vụ khảo sát, thiết kế và dự toán lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, tổng giá trị dự toán công tác này hơn 26 tỷ đồng, trong đó chi phí khảo sát chiếm tỷ trọng lớn nhất. Việc ưu tiên khảo sát kỹ lưỡng tại các ga, cầu, cống và nền đường cho thấy cách làm thận trọng: không vội vàng xây mới, mà đo đạc, tính toán để mỗi mét kéo dài đường ga, mỗi ghi chính tuyến được thay đều mang lại lợi ích khai thác rõ ràng. Với cách tiếp cận đó, cải tạo nhà ga không chỉ là sửa chữa cơ sở vật chất, mà là tái cấu trúc năng lực tổ chức chạy tàu trên toàn tuyến.
Xử lý ngập lụt đường sắt: từ phản ứng bị động sang thiết kế chủ động trước biến đổi khí hậu
Một điểm tiến bộ trong tư duy hạ tầng của giai đoạn 1 là đưa xử lý ngập lụt đường sắt vào nhiệm vụ thiết kế ngay từ đầu, thay vì chỉ khắc phục sau mỗi mùa mưa lũ. Dự án xác định cải tạo nền đường chống ngập tại 2 khu gian với tổng chiều dài khoảng 5,33 km, nhằm hạn chế ảnh hưởng của mưa lũ và biến đổi khí hậu đến hoạt động vận tải đường sắt. Đây là bước chuyển từ phản ứng bị động sang thiết kế chủ động: chấp nhận rằng khí hậu đã thay đổi và hạ tầng phải thích ứng. Các hạng mục chống ngập được nghiên cứu đồng bộ với phương án xây dựng, cải tạo hệ thống thông tin tín hiệu, hệ thống cấp điện tại ga mở mới, điện chiếu sáng nhà ga và những công trình phụ trợ liên quan. Cách tiếp cận này đáng ủng hộ, vì ngập lụt không chỉ làm hỏng nền đường mà còn đe dọa thiết bị tín hiệu, cấp điện. Nếu làm tốt, những đoạn nền đường được nâng cấp sẽ trở thành “điểm tựa” vận hành trong mùa mưa, giúp tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM duy trì dịch vụ ổn định thay vì liên tục gián đoạn.
Tiến độ, mối liên hệ với đường sắt tốc độ cao và kết luận: nâng cấp tuyến hiện hữu là lựa chọn không thể trì hoãn
Về tiến độ, dự án cải tạo, nâng cao năng lực tuyến đường sắt Hà Nội TP.HCM giai đoạn 1 được xác định thuộc nhóm B, dự kiến khởi công trong quý IV/2027 và phấn đấu cơ bản hoàn thành trong năm 2030. Khoảng 2.600 tỷ đồng sẽ được bố trí trong giai đoạn 2026 - 2030, phần vốn còn lại dự kiến nằm trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2031 - 2035. Trong khi đó, với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Ban QLDA Thăng Long vừa phải hủy gói thầu TV-02 tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi sau khi hồ sơ đề xuất không đáp ứng yêu cầu, và đặt mục tiêu hoàn thành lựa chọn nhà thầu trong quý IV/2026. Sau khi chọn được đơn vị tư vấn, dự án tốc độ cao sẽ mất khoảng 30 tháng để hoàn thành và phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi. Nghĩa là trong nhiều năm tới, tuyến hiện hữu vẫn là “động mạch” chính. Trong bối cảnh đó, việc tập trung vào nâng cấp hạ tầng đường ray, xử lý đường cong bán kính nhỏ, cải tạo nhà ga và chống ngập lụt không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là lựa chọn chính sách đúng đắn: bảo đảm an toàn giao thông, nâng cao năng lực chuyên chở và giữ cho trục đường sắt Hà Nội TP.HCM đủ mạnh để “chờ” đường sắt tốc độ cao mà không đánh mất vai trò xương sống của mình.
