Bàn giao mặt bằng sạch – nút thắt then chốt của ba tuyến quốc lộ Mekong
Bàn giao mặt bằng sạch trong các dự án hạ tầng giao thông quốc lộ Mekong Delta là toàn bộ quá trình đo đạc, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất, nhằm bàn giao kịp thời mặt bằng không còn vướng mắc cho nhà thầu thi công, vừa bảo đảm tiến độ công trình, vừa giữ ổn định đời sống và sinh kế của người dân bị ảnh hưởng. Ba tuyến quốc lộ 53, 62 và 91B là một tổ hợp dự án kết nối vùng, thích ứng biến đổi khí hậu khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, sử dụng vốn vay Ngân hàng Thế giới, đã được phê duyệt đề xuất, chủ trương đầu tư và dự án ở cấp trung ương. Vấn đề không còn nằm ở câu hỏi “có làm không”, mà ở chỗ các địa phương có phối hợp đủ chặt để bàn giao đúng hẹn hay lại lặp lại điệp khúc chậm tiến độ vì giải phóng mặt bằng nông thôn.
Cần Thơ với tuyến QL91B: Lời cam kết có đi đôi với kỷ luật thực thi?
Tuyến QL91B Cần Thơ – một trong ba trục quốc lộ Mekong Delta – đang trở thành bài kiểm tra năng lực điều phối giữa địa phương và nhà tài trợ quốc tế. Dự án thành phần 3 nâng cấp, cải tạo QL91B dài khoảng 141km, đi qua TP Cần Thơ và tỉnh Cà Mau, với tổng mức đầu tư 3.407,85 tỉ đồng, được thiết kế theo tiêu chuẩn đường cấp III đồng bằng, vận tốc 80km/h, nền đường 12m, mặt đường 11m. Theo thông tin tại buổi làm việc ngày 28/9, UBND TP Cần Thơ cam kết hoàn tất bàn giao mặt bằng sạch trong vòng một tháng trước thời điểm khởi công, theo đề nghị của Ngân hàng Thế giới, để kịp khởi công cuối tháng 12/2026.
Điểm đáng chú ý là Cần Thơ tổ chức bàn giao mặt bằng phù hợp với tiến độ thi công từng vị trí, đồng thời thông báo trước khoảng một tháng cho các hộ trồng cây để họ kịp thu hoạch nông sản và chủ động di dời công trình, mái che. Cách làm này cho thấy chính quyền buộc phải coi người dân là đối tác, không chỉ là đối tượng bồi thường. Tuy nhiên, việc 255 hộ vẫn tiếp tục sử dụng lại phạm vi mặt bằng đã giải phóng, tận dụng để trồng cây ngắn ngày và buôn bán nông sản, cho thấy khoảng cách giữa cam kết trên giấy và kỷ luật thực thi ngoài thực tế vẫn còn đáng lo ngại.
Quốc lộ 62 ở Tây Ninh: Chủ động hồ sơ, chờ vốn hay chờ… sự đồng thuận?
Ở hướng Tây Bắc, dự án nâng cấp, cải tạo Quốc lộ 62 – dài khoảng 69km, gồm 61km tuyến hiện hữu và 8km tuyến tránh Tân Thạnh – là một trong ba dự án thành phần của cụm 53-62-91B, với tổng mức đầu tư thành phần khoảng 3.202 tỉ đồng, trong đó riêng chi phí giải phóng mặt bằng khoảng 1.013 tỉ đồng từ nguồn vốn đối ứng. Hiệp định vay dự kiến ký trong tháng 10 và thiết kế bản vẽ thi công đang được triển khai; cắm cọc giải phóng mặt bằng đã hoàn thành tại cả 8/8 xã, phường trên địa bàn Tây Ninh. Nói cách khác, tỉnh đã chuẩn bị “đường băng” pháp lý khá sớm cho giai đoạn thi công.
Tỉnh đặt mục tiêu hoàn thành bồi thường, giải phóng và bàn giao mặt bằng thi công trong tháng 12/2026, tạo điều kiện khởi công vào cuối tháng 12/2026. Trung tâm Phát triển quỹ đất yêu cầu các địa phương khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, số liệu, đồng thời kiến nghị chủ đầu tư sớm ký hợp đồng và bố trí kinh phí cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Một câu nói đáng trích lại là: “Tỉnh xác định rõ trách nhiệm trong công tác giải phóng mặt bằng, chủ động tháo gỡ các trường hợp phát sinh tại cơ sở, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người dân, không để vướng mắc kéo dài ảnh hưởng tiến độ dự án”. Vấn đề là liệu sự chủ động này có được duy trì khi dòng vốn giải ngân chậm hoặc phát sinh tranh chấp về đơn giá đất.
Vốn vay Ngân hàng Thế giới: Không chỉ là tiền, mà là kỷ luật tiến độ
Ba tuyến quốc lộ 53, 62, 91B thuộc dự án hạ tầng giao thông kết nối vùng Mekong Delta gần 9.300 tỉ đồng, đã được phê duyệt đề xuất dự án tháng 6/2023, phê duyệt chủ trương đầu tư tháng 6/2025 và phê duyệt dự án tháng 2/2026. Vốn vay Ngân hàng Thế giới không chỉ mang ý nghĩa bổ sung nguồn lực cho một khu vực vốn thiếu ngân sách, mà còn kéo theo bộ tiêu chí nghiêm ngặt về tiến độ, tái định cư, an toàn xã hội và môi trường. Hiện Ngân hàng Thế giới đang hoàn thiện thủ tục ký hợp đồng cấp Chính phủ, đồng thời chuẩn bị mời thầu, chọn nhà thầu để kịp khởi công.
Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn cho các địa phương: không thể dùng kiểu “lùi tiến độ nội bộ” rồi xin điều chỉnh như nhiều dự án thuần vốn trong nước. Cần Thơ được yêu cầu cập nhật thường xuyên việc xử lý các tồn tại về tái định cư, giải phóng mặt bằng, cũng như thông tin về công tác tuyên truyền, vận động dân bàn giao mặt bằng và cam kết tháo dỡ công trình. Nếu các cam kết bàn giao mặt bằng sạch trước khởi công không được giữ, hệ quả không chỉ là chậm tiến độ QL91B hay QL62, mà còn ảnh hưởng uy tín quốc gia trong sử dụng vốn vay quốc tế, khiến các dự án hạ tầng giao thông sau này khó thu hút nguồn lực.
Giải phóng mặt bằng nông thôn: Phối hợp tỉnh – huyện – dân là “bài kiểm tra cuối cùng”
Giải phóng mặt bằng nông thôn ở Mekong Delta luôn phức tạp hơn giấy tờ vì gắn trực tiếp với sinh kế nhỏ lẻ, mùa vụ ngắn ngày và các điểm bán nông sản ven đường. Tại khu vực triển khai QL91B, Cần Thơ cho biết không phát sinh trường hợp phải bố trí tái định cư, nhưng 255 hộ vẫn tiếp tục dựng chòi, mái che, trồng cây trong phần đất đã thu hồi, chủ yếu để tận dụng thời gian chưa thi công cho sinh kế tạm thời. Cách địa phương thông báo trước một tháng để người dân thu hoạch nông sản là nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng nếu thiếu cơ chế giám sát sau khi đã bồi thường, tình trạng tái lấn chiếm sẽ lặp lại.
Tây Ninh, với QL62, đã thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và Hội đồng xác định giá đất cụ thể ở các địa phương, đồng thời nhấn mạnh việc không để vướng mắc kéo dài. Song, lời nhắc của chuyên gia giao thông cao cấp Ngân hàng Thế giới rằng các bên cần thống nhất biện pháp, tiến độ và trách nhiệm xử lý các nội dung tồn tại cho thấy phối hợp đa tầng – từ trung ương, tỉnh đến xã – mới là yếu tố quyết định. Nếu Cần Thơ và Tây Ninh biến cam kết bàn giao mặt bằng sạch thành kỷ luật thường ngày, ba tuyến quốc lộ Mekong Delta sẽ không chỉ là đường trên bản vẽ mà là trục sinh kế mới cho hàng triệu người dân nông thôn.
