Giải phóng mặt bằng đường bộ: nút thắt lớn nhất của các dự án hạ tầng giao thông
Giải phóng mặt bằng đường bộ là quá trình Nhà nước thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư dân cư để có quỹ đất sạch phục vụ mở rộng quốc lộ và triển khai các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, trong đó tiến độ thu hồi đất quyết định trực tiếp thời gian hoàn thành công trình. Khi nhìn vào những dự án cửa ngõ như Quốc lộ 22 ở TP.HCM hay Trục không gian Quốc lộ 1A qua Hà Nội, có thể thấy rõ: nếu mặt bằng chậm, mọi cam kết về thời hạn chỉ là con số trên giấy. Ngược lại, nơi nào chính quyền dám làm, dám đối thoại và chia sẻ lợi ích với người dân, nơi đó dự án dịch chuyển được những “tảng đá” lớn nhất. Tăng tốc giải phóng mặt bằng không còn là việc kỹ thuật, mà là bài kiểm tra niềm tin giữa Nhà nước và người dân ở ngay mặt tiền các tuyến quốc lộ.
TP.HCM: Quốc lộ 22 và bài học vận động đồng thuận từ Bà Điểm, Xuân Thới Sơn
Tại cửa ngõ Tây Bắc TP.HCM, đường Lê Quang Đạo (Quốc lộ 22 cũ) đang là “phòng thí nghiệm” sống động cho cách làm giải phóng mặt bằng đường bộ dựa trên đồng thuận hơn là cưỡng chế. Tuyến đường hiện đã quá tải với 6 làn xe, ùn tắc kéo dài nhiều năm, buộc thành phố phải mở rộng lên 60m, 10 làn xe với tổng mức đầu tư hơn 10.400 tỷ đồng. Khi một dự án hạ tầng giao thông quy mô như vậy thu hồi khoảng 16,6ha đất, ảnh hưởng gần 1.600 hộ, trong đó 392 hộ phải giải tỏa trắng, mâu thuẫn là điều khó tránh. Nhưng con số 249/264 trường hợp ở xã Bà Điểm đã nhận tiền bồi thường và bàn giao mặt bằng cho thấy một điều: nếu phương án bồi thường minh bạch, cán bộ xuống tận nhà giải thích, thì người dân không phải là lực cản, mà là đối tác đồng hành với dự án mở rộng quốc lộ.
Cách làm cụ thể của Bà Điểm rất đáng chú ý. Xã lập 3 Tổ công tác đặc biệt, đến từng hộ để kiểm kê, xác định nguồn gốc đất và giải thích phương án bồi thường, hỗ trợ. Một hộ dân như anh Nguyễn Quang, với hơn 100m2 đất trồng cây phía trước nhà được bồi thường 8,5 triệu đồng/m2 và nhận hơn 500 triệu đồng, đã chủ động tháo dỡ công trình để bàn giao mặt bằng. Đây là câu trả lời thực tế cho những ai luôn cho rằng “dân không chịu đi”. Thực tế, nơi nào người dân hiểu rõ chính sách, nhìn thấy chỗ ở và sinh kế mới, nơi đó việc mở rộng quốc lộ không biến thành bi kịch di dời. Ngược lại, nếu thông tin mù mờ, một vài trường hợp khiếu nại kéo dài đủ để kéo chậm cả dự án đến hàng năm trời.
Hà Nội: Quốc lộ 1A và thách thức kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất
Ở Hà Nội, đoạn Trục không gian Quốc lộ 1A qua xã Đại Xuyên cho thấy một kiểu thách thức khác: thủ tục pháp lý về đất đai phức tạp. Đoạn tuyến dài 3,8km, qua các thôn An Hòa, Đông Đoài, Cổ Trai, phải thu hồi 235.098,9m² đất, ảnh hưởng khoảng 585 hộ. Với mặt cắt ngang 90m, 16 làn xe, đây là một trong những dự án hạ tầng giao thông trọng điểm của Thủ đô. Nhưng phía sau những con số đó là hàng trăm giấy tay, chuyển nhượng không đủ ủy quyền qua nhiều thời kỳ, khiến việc xác định nguồn gốc đất tốn thời gian. Khi bản đồ giải phóng mặt bằng được chia thành 15 tờ và mới tiếp nhận 8/15, khối lượng kiểm kê hiện chỉ đạt khoảng 60–70% đối với phần đã nhận. Điều này lý giải vì sao nhiều dự án mở rộng quốc lộ không chậm ở thi công, mà chậm từ bàn giấy.
Tuy vậy, Đại Xuyên cho thấy một quyết tâm đáng ghi nhận khi biến giải phóng mặt bằng đường bộ thành chiến dịch có thời hạn, có trách nhiệm cụ thể. Địa phương phát động cao điểm 30 ngày giải phóng mặt bằng dự án QL1A, thành lập Ban chỉ đạo do Bí thư Đảng ủy xã đứng đầu và tổ chức làm “cuốn chiếu”: tờ bản đồ ra đến đâu, kiểm đếm, triển khai đến đó. Đây là cách tiếp cận chủ động, tránh tình trạng “đợi đủ hồ sơ mới làm”, khiến cả tuyến tê liệt vì một vài điểm nghẽn. Song song, xã đã phê duyệt 149 phương án bồi thường cho 181 thửa đất và chi trả đợt 1 hơn 21 tỷ đồng cho người dân. câu chuyện ở đây không chỉ là tiền, mà là tín hiệu: chính quyền làm nhanh, chi nhanh, thì người dân có cơ sở tin rằng dự án không chỉ là bản vẽ treo lâu năm.
So sánh hai cách làm: đồng thuận xã hội quan trọng hơn mọi bản vẽ kỹ thuật
Đặt TP.HCM và Hà Nội cạnh nhau, có thể thấy cùng là giải phóng mặt bằng đường bộ cho các dự án hạ tầng giao thông lớn, nhưng khó khăn và cách xử lý lại khác nhau. Ở Quốc lộ 22, bài toán chính nằm ở quy mô dân cư dày đặc, hoạt động kinh doanh bám mặt tiền. Vậy mà sau hơn một tháng, trên tuyến qua Bà Điểm, Xuân Thới Sơn, Hóc Môn đã xuất hiện nhiều khoảng mặt bằng mới nhờ người dân nhận tiền, tháo dỡ nhà và bàn giao đất. Nhiều hộ lùi công trình về phía sau, sửa chữa, xây mới để ổn định cuộc sống, cho thấy giải pháp linh hoạt: không phải ai cũng phải tái định cư ở nơi khác, nếu phần nhà còn lại đủ điều kiện sử dụng. Ngược lại, ở Đại Xuyên, “điểm nghẽn” nằm sâu trong hồ sơ đất đai; kể cả khi người dân sẵn sàng hợp tác, chính quyền vẫn mất nhiều tháng chỉ để xác định đúng người, đúng thửa.
Dẫu vậy, cả hai địa phương đều gặp nhau ở một điểm: huy động cả hệ thống chính trị, truyền thông liên tục và minh bạch là điều kiện tiên quyết. Tại Bà Điểm, xã tăng cường thông tin về dự án trên báo chí, loa truyền thanh, mạng xã hội; đồng thời hỗ trợ thủ tục sửa chữa nhà, xin giấy phép xây dựng, giấy phép kinh doanh cho các hộ bị ảnh hưởng. Ở Đại Xuyên, Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phát thanh hàng ngày về tiến độ, điểm lại những khu đã hoàn thành giải phóng mặt bằng để tạo hiệu ứng lan tỏa, đồng thời huy động hội đoàn thể, trưởng thôn cùng tham gia tuyên truyền. Khi người dân được đối xử như đối tác, được nghe đầy đủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dân cư, thì xung đột giảm, thời gian giải phóng mặt bằng cũng rút ngắn. Ngược lại, mọi khoảng trống thông tin đều dễ bị lấp bằng tin đồn và sự nghi ngờ.
Kết luận: Đẩy nhanh giải phóng mặt bằng để không “trả lãi” bằng niềm tin của người dân
Nhìn từ Quốc lộ 22 đến Quốc lộ 1A, một thông điệp hiện lên rất rõ: tăng tốc giải phóng mặt bằng là yếu tố then chốt để hoàn thành các dự án đường bộ đúng hạn. Việc người dân dần đồng thuận, nhận tiền bồi thường và bàn giao đất cho dự án Lê Quang Đạo đang tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn nhất, giúp dự án cửa ngõ Tây Bắc TP.HCM có cơ hội về đích đúng kế hoạch. Ở Đại Xuyên, mốc hoàn thành giải phóng mặt bằng vào tháng 9/2026 là cam kết đầy áp lực, nhưng cũng là thước đo cho hiệu quả của chiến dịch cao điểm và mô hình làm “cuốn chiếu”.
Vấn đề không chỉ là kịp tiến độ để khớp với các tuyến vành đai, cao tốc hay trục không gian đô thị mới. Mỗi ngày chậm giải phóng mặt bằng là thêm một ngày người dân sống trong cảnh tạm bợ, doanh nghiệp thi công chờ đợi, ngân sách đội chi phí. Những con số về hàng trăm hộ đã bàn giao mặt bằng hôm nay là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ. Cần coi tái định cư dân cư là một phần của phát triển, không chỉ là “hậu quả phải xử lý” của các dự án mở rộng quốc lộ. Chỉ khi người dân thấy mình được đối xử công bằng, có tương lai tốt hơn sau di dời, thì các tuyến quốc lộ mới thực sự trở thành trục phát triển, chứ không phải những vết cắt chia đôi cộng đồng.
