Tăng trưởng tích cực, nhưng chưa phải toàn bộ câu chuyện
Xuất khẩu nông sản là hoạt động đưa sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản ra thị trường nước ngoài, nơi giá trị thu về phụ thuộc không chỉ vào sản lượng mà còn vào chất lượng, chế biến và khả năng tổ chức chuỗi cung ứng. Trong 10 tháng, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt hơn 63 tỷ USD, tăng khoảng 8% so với cùng kỳ. Đây là kết quả đáng ghi nhận giữa bối cảnh thương mại còn nhiều biến động, song sẽ là sai lầm nếu xem mức tăng này như bằng chứng rằng toàn ngành đã khai thác tốt tiềm năng. Rau quả và thủy sản đang dẫn nhịp, còn phía sau con số tổng hợp là chênh lệch lớn về hiệu quả giữa các mặt hàng và giữa doanh nghiệp với người sản xuất. Tăng trưởng chỉ có ý nghĩa bền vững khi phần giá trị tăng thêm được giữ lại nhiều hơn trong chuỗi.
Rau quả là điểm sáng rõ nét: kim ngạch 10 tháng đạt 8,32 tỷ USD, tăng 17,8%; thủy sản đạt 10,44 tỷ USD, tăng 11,7%. Trong khi đó, nhóm nông sản nói chung tăng chậm hơn, còn cà phê và gạo giảm giá trị xuất khẩu dù lượng cà phê tăng. Bức tranh này nhắc rằng kim ngạch không chỉ do sản lượng quyết định: giá bán, cơ cấu sản phẩm và sức chống chịu trước biến động thị trường cũng quan trọng. Xuất khẩu rau quả tăng mạnh là tín hiệu tốt, nhưng mức tập trung đáng kể vào một thị trường lớn khiến việc mở rộng điểm đến và duy trì tiêu chuẩn ổn định trở thành yêu cầu cấp thiết.
Những mặt hàng dẫn dắt cũng phơi bày rủi ro
Đà tăng của rau quả và thủy sản góp phần nâng sức bật chung, nhưng không nên đánh đồng doanh thu xuất khẩu với lợi ích đã lan tỏa đều. Trung Quốc chiếm 64,8% giá trị xuất khẩu rau quả, cho thấy cơ hội lớn đi cùng mức độ phụ thuộc đáng lưu ý. Khi tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu của thị trường ngày càng cao, một lô hàng đạt yêu cầu hôm nay chưa bảo đảm đơn hàng dài hạn. Thủy sản tăng trưởng cũng cần được nhìn qua năng lực chế biến, kiểm soát chất lượng và duy trì nguồn cung, chứ không chỉ qua quy mô kim ngạch. Đa dạng hóa thị trường, trong đó tìm cách tiếp cận sâu hơn các phân khúc và địa bàn phù hợp, là bước đi thiết thực để hạn chế rủi ro tập trung.
Chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang sản phẩm chế biến sâu có thể giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa mặt hàng và giảm áp lực bán gấp theo mùa vụ. Nhưng đây không phải việc doanh nghiệp có thể làm đơn độc: vùng nguyên liệu, thu hoạch, sơ chế, chế biến và phân phối cần được kết nối bằng kế hoạch và tiêu chuẩn chung. Nếu không, tăng trưởng rau quả hay xuất khẩu thủy sản vẫn có thể bị bào mòn bởi hàng không đồng đều, khó đáp ứng yêu cầu thị trường hoặc thiếu khả năng giữ hàng đến thời điểm thuận lợi.
Điểm nghẽn sau cánh cổng xuất khẩu
Năng lực bảo quản và logistics nông sản đang quyết định phần giá trị nào ở lại với người làm ra sản phẩm. Nông dân và hợp tác xã nhỏ thường thiếu vốn lưu động, kho chứa, kho sấy và khả năng chờ giá tốt, nên phải bán nhanh khi vào chính vụ. Hệ quả rất cụ thể: dù giá xuất khẩu phục hồi ở một số mặt hàng, giá thu mua tại vùng nguyên liệu không nhất thiết tăng tương ứng; người sản xuất vẫn có thể nhận phần lợi nhuận thấp hơn kỳ vọng. Đây là lý do tăng kim ngạch chưa đồng nghĩa với đời sống khá hơn cho người trồng trọt, chăn nuôi hay khai thác thủy sản.
Nút thắt còn nằm ở khâu liên kết: sản xuất phân tán, hợp đồng bao tiêu thiếu bền vững và thông tin về đơn hàng, lịch thu hoạch chưa được chia sẻ kịp thời. Các cơ sở chế biến vận hành thực tế ở mức khoảng 60–80% công suất thiết kế; kho lạnh, trung tâm logistics dùng chung và công nghệ chế biến sâu còn thiếu. Khi thiếu nơi trữ hàng và phương án vận chuyển hiệu quả, doanh nghiệp khó điều tiết nguồn cung, còn người bán nhỏ lẻ mất quyền lựa chọn thời điểm bán. Bổ sung hạ tầng logistics nông sản vì thế không phải phần việc phụ trợ, mà là điều kiện để giảm thất thoát và cải thiện khả năng thương lượng trong chuỗi.
Từ tăng sản lượng sang giữ lại nhiều giá trị hơn
Hướng đi hợp lý không phải chạy theo thêm sản lượng bằng mọi giá, mà tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, tăng chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và gắn vùng nguyên liệu với đơn hàng. Cùng với đó, đa dạng hóa thị trường sẽ giúp giảm lệ thuộc vào một số điểm đến; còn dữ liệu ngành và chuyển đổi số có thể hỗ trợ chia sẻ thông tin sản xuất, thu hoạch và tiêu thụ. Những thay đổi này cần đi liền với hợp đồng ổn định để nông dân và hợp tác xã có căn cứ đầu tư, thay vì gánh rủi ro thị trường một mình.
Trong thời gian tới, định hướng được nêu ra là hoàn thiện chính sách thúc đẩy nông nghiệp công nghệ cao, nâng tỷ lệ cơ giới hóa và chế biến sâu; đồng thời phát triển hệ thống logistics nông nghiệp, nâng năng lực lưu thông hàng hóa và hoàn thành các cơ sở dữ liệu ngành trong năm 2026. Đây là những bước cần thiết, nhưng kết quả nên được đo bằng khả năng giảm thất thoát, cải thiện giá trị sản phẩm và tăng phần thu nhập đến tay người sản xuất, không chỉ bằng kim ngạch. Rau quả và thủy sản đã tạo đà; muốn biến đà tăng thành sức bền, ngành phải tháo nút thắt sau thu hoạch và chia sẻ giá trị công bằng hơn.
