Việt Nam dịch chuyển trục xuất khẩu nông sản sang nhóm sản phẩm giá trị cao
Xuất khẩu nông sản Việt Nam đang chuyển từ dựa vào gạo và thủy sản sang ưu tiên rau quả và cây ăn trái có giá trị cao, thể hiện chiến lược đa dạng hóa nông sản và nâng giá trị thay vì tăng lượng, trong bối cảnh thị trường truyền thống chịu sức ép thuế, cạnh tranh và biến động nhu cầu toàn cầu. Sự dịch chuyển này không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đang hình thành một cấu trúc mới cho thương mại nông sản, nơi sầu riêng, rau quả chế biến và các sản phẩm đặc hữu dần chiếm vị trí trung tâm. Điều này tác động trực tiếp đến bài toán quy hoạch vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến và cách Việt Nam định vị bản thân trong chuỗi giá trị nông nghiệp khu vực. Theo tôi, đây là bước ngoặt buộc phải đi, nhưng cách đi nhanh hay chậm sẽ quyết định lợi thế lâu dài.
Rau quả và sầu riêng bứt phá: tín hiệu của một trục tăng trưởng mới
xuất khẩu rau quả Việt Nam đã chứng minh rằng nhóm nông sản tươi và chế biến hoàn toàn có thể trở thành đầu tàu tăng trưởng, chứ không chỉ là "vai phụ" bên cạnh gạo và thủy sản. Tính đến ngày 18/8, kim ngạch rau quả đạt 1,1 tỷ USD trong tháng, tăng 1,4% so với tháng trước và 14,6% so với cùng kỳ. Đây là tháng thứ hai liên tiếp kim ngạch vượt mốc 1 tỷ USD, cho thấy đà tăng không còn mang tính “ăn may” mà là xu hướng rõ rệt. Theo ông Nguyễn Văn Mười, động lực chính đến từ sầu riêng Tây Nguyên vào vụ thu hoạch, với giá trị lũy kế khoảng 1,8 tỷ USD chỉ sau 7 tháng và tốc độ tăng gần 30% so với cùng kỳ. Nếu duy trì được nhịp này, mục tiêu sầu riêng 4 tỷ USD không chỉ mang ý nghĩa thành tích, mà là nền tảng để tái định nghĩa trụ cột của xuất khẩu nông sản. Vấn đề không phải liệu sầu riêng có thay thế gạo, thủy sản, mà là chúng ta sẽ chấp nhận cấu trúc xuất khẩu mới năng động hơn, nhưng cũng dễ tổn thương nếu phụ thuộc quá nhiều vào vài mặt hàng nóng.
Thủy sản chảy máu ở thị trường Mỹ: cảnh báo cho mô hình tăng trưởng cũ
Trong khi rau quả và sầu riêng tăng tốc, thủy sản thị trường Mỹ đang phát tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng cho mô hình tăng trưởng dựa vào khối lượng và ưu đãi thuế. Dù kim ngạch thủy sản tháng 7 vẫn tăng 4,8% so với cùng kỳ, đạt khoảng 1,1 tỷ USD, song tốc độ đã chậm lại rõ rệt. Đáng chú ý, từ ngày 24/7, hàng thủy sản Việt Nam vào Mỹ chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%, đẩy nhiều hợp đồng vào thế phải đàm phán lại về giá FOB và thời hạn để chia sẻ chi phí thuế. Động lực xuất khẩu tôm lại lệch về phía Trung Quốc và nhóm tôm hùm, trong khi tại Mỹ, tôm chân trắng và tôm sú mất lợi thế trước Ecuador, Indonesia khi chênh lệch thuế lên tới vài điểm phần trăm trên biên lợi nhuận vốn đã mỏng. Theo tôi, đây không chỉ là cú sốc ngắn hạn, mà là dấu chấm hết cho tư duy chỉ dựa vào nguồn nguyên liệu và nhân công rẻ. Nếu doanh nghiệp không nhanh chóng chuyển sang sản phẩm giá trị cao, chế biến sâu, họ sẽ tiếp tục bị bào mòn ngay tại những thị trường từng là "mỏ vàng".
Không thể phủ nhận rằng việc Mỹ tăng thuế bổ sung diễn ra trong bối cảnh sức mua của người tiêu dùng nước này suy yếu, khiến nhà nhập khẩu khó chuyển toàn bộ phần thuế sang giá bán lẻ. Thủy sản Việt Nam, vốn đã chịu thêm thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp, đang đứng trước lựa chọn khắc nghiệt: giảm giá, chia sẻ chi phí thuế với đối tác, hoặc chấp nhận mất đơn hàng vào các nguồn có mức thuế thấp hơn. Đây là minh chứng sống động cho nguy cơ lệ thuộc vào một thị trường lớn mà không có chiến lược sản phẩm đủ linh hoạt.
Gạo siết lượng, nâng giá trị: đa dạng hóa nông sản là đường lùi hay đường tiến?
Gạo – biểu tượng của an ninh lương thực – đang âm thầm thay đổi vai trò trong bức tranh xuất khẩu. Trong 7 tháng, lượng gạo xuất khẩu đạt khoảng 5,5 triệu tấn, tăng nhẹ 0,5%, nhưng kim ngạch lại giảm 6,7% và giá bình quân giảm 7,1%, phản ánh giới hạn của chiến lược chạy theo sản lượng. Dư địa tăng lượng trong những tháng cuối năm bị thu hẹp khi tổng nguồn gạo hàng hóa dành cho xuất khẩu chỉ khoảng 7–7,5 triệu tấn, tức phần còn lại chỉ 1,5–2 triệu tấn. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mục tiêu xây dựng thương hiệu gạo gắn với nâng chất lượng, đa dạng hóa thị trường và tận dụng xu hướng nhiều nước tăng dự trữ lương thực trước dự báo El Nino mạnh nhất trong 70 năm là bước đi bắt buộc chứ không phải lựa chọn xa xỉ. Điều này cho thấy xuất khẩu gạo đang chuyển từ vai trò “cỗ máy số lượng” sang “chủ lực giá trị”, nhường chỗ cho rau quả, sầu riêng và thủy sản chất lượng cao cùng chia sẻ trọng trách.
Kết luận: Đa dạng hóa nông sản là chiến lược phòng thủ khôn ngoan, không phải cuộc phiêu lưu
Nhìn từ gạo siết lượng, thủy sản Mỹ chảy máu và rau quả – sầu riêng bứt phá, có thể thấy đa dạng hóa nông sản không phải khẩu hiệu, mà là chiến lược phòng thủ khôn ngoan trước biến động thuế, khí hậu và thị trường. Khi một trụ cột như thủy sản bị đánh thẳng vào chi phí bằng thuế 12,5%, việc có thêm trục tăng trưởng từ xuất khẩu rau quả Việt Nam, đặc biệt là sầu riêng và sản phẩm chế biến, giúp giảm rủi ro hệ thống. Tuy nhiên, đa dạng hóa nông sản chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường theo hướng chính ngạch, thay vì chỉ xoay trục từ mặt hàng này sang mặt hàng khác. Theo tôi, câu hỏi không còn là có nên dịch chuyển khỏi vai trò truyền thống của gạo, thủy sản hay không, mà là Việt Nam sẽ xây dựng được bao nhiêu trụ cột giá trị cao mới trong 5–10 năm tới. Câu trả lời phụ thuộc vào tốc độ tái cấu trúc vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến và sự dám thay đổi của doanh nghiệp.
