Bức tranh xuất khẩu giữa năm: Tăng trưởng không đồng nghĩa an toàn
Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam là hoạt động đưa các sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm gỗ và thủy sản chế biến ra thị trường quốc tế, vừa tạo nguồn thu ngoại tệ vừa là động lực tăng trưởng cho khu vực kinh tế nông nghiệp, đồng thời chịu tác động ngày càng mạnh của các rào cản kỹ thuật, môi trường và yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ các nước nhập khẩu. 8 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 49,3 tỷ USD, tăng 7% so với cùng kỳ, cho thấy đà hồi phục rõ rệt của xuất khẩu nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, khoảng cách từ kết quả này đến mục tiêu cả năm 74 tỷ USD vẫn không nhỏ, khi 4 tháng cuối năm phải duy trì nhịp tăng nhanh, đồng thời bảo đảm chất lượng, nguồn cung ổn định và tuân thủ tiêu chuẩn nhập khẩu. Nếu chỉ nhìn con số tăng trưởng, dễ rơi vào tâm lý an toàn giả tạo và bỏ qua các nút thắt chuỗi cung ứng nông nghiệp đang tích tụ.
Điều hành xuất khẩu: Từ chạy theo sản lượng sang quản trị rủi ro
Triển vọng xuất khẩu nông sản Việt Nam trong những tháng cuối năm phụ thuộc nhiều vào cách ngành nông nghiệp chuyển từ phản ứng ngắn hạn sang quản trị rủi ro có kế hoạch. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sản xuất phải bám sát kịch bản đến từng lĩnh vực, từng sản phẩm, thường xuyên cập nhật sản lượng, giá trị, thị trường và các yếu tố tác động để điều chỉnh kịp thời. Đây là bước chuyển quan trọng: thay vì đẩy mạnh sản lượng với mọi giá, trọng tâm phải là giữ nguồn cung ổn định, nâng chất lượng và giá trị gia tăng. Kết quả xuất siêu 14,25 tỷ USD cho thấy khu vực nông, lâm, thủy sản không chỉ bảo đảm an ninh lương thực mà còn đóng vai trò trụ cột ngoại tệ. Nhưng trong bối cảnh hàng rào kỹ thuật, quy định môi trường và truy xuất nguồn gốc ngày càng siết, doanh nghiệp nào vẫn coi cạnh tranh là chuyện giá rẻ, sản lượng lớn sẽ sớm bị loại khỏi cuộc chơi.
Thủy sản: Vùng nguyên liệu, đất đai và tín dụng là điểm nghẽn sống còn
Xuất khẩu thủy sản 2026 đang là điểm sáng với kim ngạch 9 tháng đạt khoảng 9,17 tỷ USD, tăng 12,3%, bình quân hơn 1 tỷ USD mỗi tháng. Tuy nhiên, doanh nghiệp thủy sản cảnh báo đà tăng này không tự duy trì nếu các nút thắt vùng nguyên liệu, đất đai nuôi trồng và vốn lưu động không được gỡ bỏ đồng bộ. Tại buổi làm việc với Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc ngày 25/9/2026, các doanh nghiệp đã kiến nghị nhiều giải pháp liên quan vùng nguyên liệu, tín dụng, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát khai thác IUU và phòng vệ thương mại để tạo thuận lợi cho xuất khẩu những tháng cuối năm. Thực tế, nuôi tôm, cá tra hiện đại đòi hỏi đầu tư lớn vào hạ tầng điện, thủy lợi, xử lý nước, công nghệ và hệ thống truy xuất, trong khi quỹ đất nuôi trồng còn phân tán và thời hạn thuê đất chưa phù hợp với nhu cầu đầu tư dài hạn. Nếu bài toán đất đai và tín dụng không được giải quyết ở cấp chính sách, doanh nghiệp khó xây dựng vùng nguyên liệu đủ lớn và ổn định.
Truy xuất nguồn gốc và phòng vệ thương mại: Hàng rào mới, cơ hội mới
Một trong những thách thức lớn nhất với xuất khẩu thủy sản 2026 là yêu cầu truy xuất nguồn gốc gắn với chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Doanh nghiệp thủy sản khẳng định muốn giữ được các thị trường lớn, nguyên liệu phải hợp pháp và truy xuất được nguồn gốc; kiểm soát cần đúng đối tượng, đúng yêu cầu thị trường, đồng thời bảo đảm nguyên liệu hợp pháp lưu thông bình thường trong chuỗi sản xuất. Điều này cho thấy truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là gánh nặng tuân thủ, mà là điều kiện tiên quyết để nâng giá trị thương hiệu và tránh rủi ro phòng vệ thương mại. Khi nhiều quốc gia gia tăng điều tra, áp thuế chống bán phá giá, mọi sơ hở trong chuỗi cung ứng nông nghiệp – từ khâu khai thác, nuôi trồng đến chế biến và xuất khẩu – đều có thể trở thành điểm tấn công. Ngành thủy sản chỉ có thể bền vững nếu coi hệ thống dữ liệu truy xuất là tài sản chiến lược, không phải chi phí phụ.
Giữ đà tăng trưởng cuối năm: Cần gỡ nút thắt thay vì kỳ vọng may mắn
Nhìn tổng thể, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đang có nền tảng tốt, nhưng để hoàn thành mục tiêu cuối năm, cách tiếp cận phải thay đổi. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Diệp nhấn mạnh trong 4 tháng cuối năm, Bộ sẽ tập trung phát triển sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững, mở cửa thị trường và thúc đẩy xuất khẩu. Song, chính sách từ trung ương chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng nỗ lực chủ động của doanh nghiệp: tái cấu trúc vùng nguyên liệu, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, đầu tư công nghệ chế biến, và thiết lập quan hệ tín dụng dựa trên dòng tiền, hợp đồng xuất khẩu thay vì tài sản thế chấp. Nếu các nút thắt về vùng nguyên liệu, tín dụng, truy xuất và phòng vệ thương mại tiếp tục kéo dài, đà tăng trưởng hiện tại có thể chững lại ngay trong quý cuối năm. Ngược lại, nếu được tháo gỡ kịp thời, xuất khẩu nông sản Việt Nam sẽ không chỉ đạt mục tiêu kim ngạch mà còn bước lên mặt bằng cạnh tranh cao hơn, ít phụ thuộc vào chu kỳ giá thô và rủi ro thị trường.
