Logistics là năng lực vận hành của cả nền kinh tế
Trung tâm logistics là đầu mối kết nối vận tải, lưu kho, phân phối và các dịch vụ chuỗi cung ứng, phục vụ một vùng hàng hóa xác định và liên kết với những tuyến thương mại trong nước, quốc tế. Vì thế, tham vọng xây dựng trung tâm logistics không thể chỉ bắt đầu bằng việc chọn đất hay dựng kho: trước hết phải biết hàng nào sẽ đi qua, đi từ đâu đến đâu và phục vụ thị trường nào. Sáng 2/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về định hướng phát triển logistics quốc gia, hạ tầng logistics. Ông yêu cầu chuyển từ tư duy phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia. Đây là hướng đi đúng: logistics tác động đến năng suất, chi phí, sức chống chịu và khả năng cạnh tranh của toàn nền kinh tế, chứ không phải câu chuyện riêng của một ngành.
Áp lực tăng trưởng khiến yêu cầu này trở nên cấp thiết. Khi đất nước theo đuổi mục tiêu tăng trưởng hai con số, logistics phải giúp giảm chi phí, nâng năng suất và mở thêm không gian phát triển, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu vận chuyển sẵn có. Mục tiêu được nêu là từng bước đưa chi phí logistics tiệm cận mức bình quân khu vực và thế giới, đồng thời nâng chất lượng dịch vụ, tăng giá trị trong nước và phát huy vai trò Việt Nam trong mạng lưới logistics khu vực. Với doanh nghiệp và người tiêu dùng, kết nối tốt hơn giữa cảng, cửa khẩu, vùng sản xuất và nơi tiêu thụ có thể giảm thời gian, khâu trung gian và áp lực chi phí trong lưu thông hàng hóa.
Tham vọng trung chuyển cần có hàng hóa thực
Lãnh đạo Việt Nam đặt mục tiêu đưa đất nước trở thành trung tâm logistics, trung chuyển và phân phối hàng hóa quan trọng của khu vực và thế giới. Đây là tham vọng lớn, nhưng không thể đo bằng số lượng dự án hay quy mô kho bãi. Năng lực cạnh tranh chỉ hình thành khi Việt Nam thu hút được dòng hàng quốc tế, tổ chức được hoạt động lưu kho, phân phối và cung cấp dịch vụ tạo thêm giá trị. Định hướng này đòi hỏi tư duy vượt khỏi việc phục vụ xuất nhập khẩu trong nước. Việt Nam cần chủ động khai thác hàng hóa từ các nước, đồng thời từng bước tham gia sâu hơn vào tổ chức và điều phối chuỗi cung ứng khu vực, toàn cầu. Lợi thế địa lý chỉ trở thành lợi thế kinh tế khi được nối với cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa, cửa khẩu, hành lang vận tải và thị trường đích. Nếu thiếu dòng hàng đủ ổn định và phạm vi phục vụ rõ ràng, công trình dù hiện đại cũng có nguy cơ hoạt động dưới công suất.
Vì vậy, quy hoạch logistics phải dựa trên bằng chứng về nguồn hàng logistics: nơi phát sinh hàng, mùa vụ và đặc tính vận chuyển, tuyến lưu thông, nhu cầu lưu kho và thị trường tiêu thụ. Các tiêu chí chọn vị trí, quy mô trung tâm cần tính đến lợi thế kết nối, vùng sản xuất, thị trường, quỹ đất và hiệu quả đầu tư. Đây không phải thủ tục làm sau khi đã xác định dự án, mà là căn cứ để quyết định có nên đầu tư, đầu tư ở đâu và trung tâm phục vụ cấp quốc gia, cấp vùng hay một ngành hàng chuyên biệt.
Quy hoạch theo mạng lưới, không theo địa giới
Cảnh báo không quy hoạch, đầu tư theo phong trào khi chưa xác định rõ nguồn hàng và phạm vi phục vụ cần được xem như nguyên tắc xuyên suốt, không chỉ là lời nhắc về từng dự án. Một mạng lưới logistics hiệu quả phải được quy hoạch theo mô hình đa trung tâm, đa phương thức, kết nối các vùng kinh tế với cửa ngõ quốc tế. Cách tiếp cận này giúp phát huy vai trò khác nhau của từng địa phương, thay vì để mỗi nơi phát triển cơ sở hạ tầng riêng mà thiếu liên kết. Ưu tiên kết nối cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa và cửa khẩu với khu công nghiệp, vùng sản xuất và trung tâm tiêu dùng là lựa chọn thực tế. Các hành lang vận tải chỉ có giá trị khi hàng hóa có thể đi liên tục giữa các mắt xích, với dữ liệu đủ tin cậy về luồng hàng, năng lực thông quan, vận tải, cảng và kho bãi. Nếu thiếu điều phối thống nhất ở cấp quốc gia, cạnh tranh thu hút dự án giữa các địa phương có thể tạo ra những điểm đầu tư trùng lặp thay vì một hệ thống phục vụ bổ trợ lẫn nhau.
Công nghệ số và phát triển xanh nên được gắn với bài toán vận hành cụ thể: chia sẻ dữ liệu, rút ngắn thời gian xử lý, sử dụng phương tiện và kho bãi hiệu quả hơn. Đồng thời, doanh nghiệp logistics trong nước cần có năng lực tổ chức chuỗi cung ứng, vận tải, trung chuyển và phân phối quốc tế, chứ không chỉ đảm nhận những khâu giá trị thấp. Liên kết giữa doanh nghiệp logistics với nhà sản xuất, nhà xuất khẩu, thương mại và các tập đoàn quốc tế sẽ quyết định Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị từ dòng hàng đi qua.
Từ chủ trương đến năng lực cạnh tranh
Bước tiếp theo phải là rà soát và đề xuất nâng tầm chiến lược phát triển logistics Việt Nam, xác lập cơ chế chỉ đạo, điều phối logistics quốc gia và xây dựng chương trình phát triển một số cửa ngõ, trung tâm logistics quốc tế trọng điểm. Các điểm nghẽn lớn cần được nhận diện để tháo gỡ trong giai đoạn trước mắt, với mục tiêu cải thiện chất lượng dịch vụ và tăng giá trị tạo ra trong nước. Điều phối thống nhất không đồng nghĩa mọi quyết định đều tập trung; nó cần bảo đảm địa phương được phát huy lợi thế nhưng dự án vẫn nằm trong mạng lưới quốc gia có mục tiêu và trách nhiệm rõ ràng.
Thước đo thành công vì thế không nên là số trung tâm được công bố, mà là lượng hàng thực sự được thu hút, khả năng kết nối thông suốt, phạm vi thị trường được phục vụ và giá trị gia tăng giữ lại trong nước. Việt Nam có cơ hội trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới khu vực, nhưng vị trí địa lý tự nó không bảo đảm điều đó. Chỉ khi quy hoạch gắn với nguồn hàng logistics, đầu tư phù hợp với nhu cầu và doanh nghiệp trong nước làm chủ thêm các khâu giá trị cao, tham vọng trung chuyển hàng hóa mới chuyển thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
