Từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh”: thay đổi không chỉ là câu chữ
Chính sách giáo dục mới về bỏ kiểm tra lớp 1 và điều chỉnh tuyển sinh lớp 6 là dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp phổ thông, trong đó Bộ GD-ĐT chuyển từ tư duy tuyển sinh sang tiếp nhận học sinh, không cho phép kiểm tra đầu vào làm căn cứ vào lớp 1 và chỉ cho phép tuyển chọn lớp 6 trong một số trường hợp đặc biệt, nhằm giảm áp lực thi cử và buộc hệ thống phải chủ động bố trí chỗ học phù hợp cho mọi trẻ em. Đây là bước ngoặt quan trọng, vì lần đầu tiên việc “tiếp nhận học sinh” được đặt đúng vị trí như một nội dung của quản trị hệ thống giáo dục, gắn với nhu cầu học tập, dân cư, mạng lưới trường lớp và khả năng tiếp nhận của từng địa bàn chứ không chỉ là thủ tục đầu năm. Nói cách khác, trọng tâm chuyển từ việc chọn học sinh sang trách nhiệm của nhà nước bảo đảm quyền học tập.
Bỏ kiểm tra lớp 1: giải tỏa áp lực luyện thi sớm cho phụ huynh
Điểm thay đổi gây chú ý nhất là quy định bỏ kiểm tra lớp 1: các trường không được phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hoặc tuyển chọn trẻ em dưới bất kỳ hình thức nào để làm căn cứ tiếp nhận vào lớp 1. Điều này đồng nghĩa phụ huynh không còn lý do chính đáng để ép con ôn luyện các dạng đề kiểm tra đầu vào, chạy đua học chữ, làm toán trước tuổi. Thay vì lo bộ đề, lớp luyện, phụ huynh nên tập trung vào kỹ năng tự phục vụ, giao tiếp, khả năng thích nghi môi trường mới của con. Về phía nhà trường, việc tiếp nhận học sinh lớp 1 sẽ dựa trên địa bàn, hồ sơ do mầm non bàn giao và kế hoạch tiếp nhận học sinh đầu cấp của địa phương, chứ không phải điểm số hay bài kiểm tra thử sức. Đây là tín hiệu rõ ràng: lớp 1 là cánh cửa phổ cập, không phải vòng loại.
Tuyển sinh lớp 6 mới: chỉ tuyển chọn trong trường hợp đặc biệt
Với lớp 6, dự thảo cũng khẳng định nguyên tắc không phân loại, tuyển chọn học sinh, trừ trường hợp đặc biệt. Tuyển sinh lớp 6 mới chỉ cho phép tuyển chọn khi cơ sở giáo dục được giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc có thành tích nổi bật để phục vụ mục tiêu giáo dục mũi nhọn của địa phương, và khi đó cũng chỉ được tiếp nhận bằng phương thức xét tuyển theo quy chế. Điều này chặn lại xu hướng mọi trường đều muốn “chọn đầu vào”, tạo phân tầng quá sớm. Phụ huynh vì thế cần phân biệt rõ: nếu không phải trường chuyên, lớp chọn được giao nhiệm vụ mũi nhọn, con em sẽ vào lớp 6 theo diện tiếp nhận học sinh, dựa trên địa bàn và kế hoạch phân bổ, chứ không phải thi tuyển đại trà. Áp lực ôn luyện tràn lan cho kỳ “thi lớp 6” vì thế cần được nhìn lại.
Tiếp nhận học sinh: trách nhiệm chuyển sang hệ thống, không dồn lên gia đình
Cốt lõi của chính sách giáo dục mới này là chuyển trách nhiệm từ gia đình “tự lo đường vào trường tốt” sang hệ thống giáo dục phải chủ động bố trí chỗ học. Việc tiếp nhận học sinh đầu cấp sẽ căn cứ vào địa bàn, đối tượng, điều kiện và khả năng tiếp nhận đã xác định; địa phương phải dự báo nhu cầu, chuẩn bị điều kiện và có phương án điều phối khi cần, thay vì để thiếu chỗ học rồi mới xử lý. Nếu một điểm trường quá tải, hiệu trưởng phải xác định số học sinh vượt chỉ tiêu, báo cáo và điều phối sang phân hiệu khác, bảo đảm thuận lợi, an toàn và quyền học tập của học sinh. Dữ liệu và môi trường số được dùng để dự báo, bố trí, đồng thời hạn chế việc yêu cầu phụ huynh nộp lại những giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu. Nói thẳng, hệ thống phải “chạy” để đón học sinh, không phải học sinh chạy để được nhận.
Phụ huynh nên làm gì trong bối cảnh mới?
Dự thảo đang được lấy ý kiến đến hết ngày 1-11, nghĩa là các quy định này chưa phải là luật cuối cùng nhưng đã cho thấy hướng đi rõ ràng của chính sách. Trong bối cảnh đó, phụ huynh nên điều chỉnh kỳ vọng: không đặt nặng kiểm tra đầu vào, không cho con luyện thi lớp 1, lớp 6 tràn lan, mà tập trung xây nền tảng tâm lý, kỹ năng và thói quen học tập. Đồng thời, cần chủ động cập nhật kế hoạch tiếp nhận học sinh đầu cấp của địa phương, nắm rõ địa bàn tuyển, các phân hiệu, điểm trường để lựa chọn phương án đi lại an toàn, phù hợp. Về phía nhà trường, nếu muốn giữ uy tín, họ phải chứng minh chất lượng bằng quá trình dạy học và hỗ trợ học sinh, chứ không phải bằng việc “lọc” đầu vào. Khi áp lực thi cử giảm ở cửa vào, xã hội có quyền đòi hỏi nhiều hơn ở chất lượng dạy học bên trong cánh cổng trường.
