Từ tuyển sang tiếp nhận: thay đổi khái niệm, đổi luôn trách nhiệm
Bỏ kiểm tra lớp 1 và điều chỉnh cách tiếp nhận học sinh lớp 6 là một phần của cải cách tuyển sinh học sinh đầu cấp, chuyển trọng tâm từ thi cử và tuyển chọn sang phân bổ, tiếp nhận học sinh dựa trên địa bàn, dữ liệu dân cư và khả năng của từng địa phương, với trách nhiệm chính thuộc về hệ thống giáo dục trong việc bảo đảm mọi trẻ em trong độ tuổi đều có chỗ học phù hợp. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến để ban hành Thông tư về Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông, áp dụng cho lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Đây không chỉ là chỉnh sửa kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy: từ việc coi tuyển sinh là cuộc “thi đầu đời” của trẻ, sang coi đó là một khâu quản trị hệ thống gắn với nhu cầu học tập, dân cư và mạng lưới trường lớp. Theo dự thảo, tiếp nhận học sinh đầu cấp là việc xác định và bố trí học sinh vào lớp đầu cấp theo đối tượng, điều kiện, phương thức và kế hoạch đã được phê duyệt. Nói cách khác, trách nhiệm chính không nằm ở phụ huynh đi “xin trường”, mà ở cơ quan quản lý phải chủ động thiết kế chỗ học.
Bỏ kiểm tra lớp 1: giải tỏa áp lực, trả lại tuổi thơ cho trẻ
Điểm thay đổi gây chú ý nhất là bỏ kiểm tra lớp 1: các trường không được phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hoặc tuyển chọn trẻ em dưới bất kỳ hình thức nào để làm căn cứ tiếp nhận vào lớp 1. Về bản chất, đây là lời khẳng định rằng sáu tuổi không phải là thời điểm để đo điểm số, mà là để bảo đảm quyền được đến trường. Việc tiếp nhận học sinh lớp 1 sẽ dựa trên địa bàn trong kế hoạch tuyển sinh đầu cấp mới của địa phương, sử dụng thông tin trong hồ sơ do cơ sở mầm non bàn giao và dữ liệu quản lý dân cư. Quan điểm này hợp lý: thi cử ở tuổi mẫu giáo chỉ tạo ra cuộc chạy đua luyện chữ, luyện toán, kéo dài áp lực từ cha mẹ sang con. Khi bỏ kiểm tra lớp 1, nhà trường buộc phải chuẩn bị chương trình đón nhận trẻ với nền tảng rất khác nhau, thay vì “lọc” đầu vào cho dễ dạy. Điều đó khó hơn cho giáo viên, nhưng công bằng hơn cho trẻ em và đúng với tinh thần bảo đảm cơ hội học tập cho mọi người học.
Tiếp nhận học sinh lớp 6: ưu tiên phổ cập, giữ cửa hẹp cho mũi nhọn
Ở lớp 6, dự thảo cũng khẳng định không phân loại, tuyển chọn học sinh, trừ trường hợp cơ sở giáo dục được giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật để phục vụ mục tiêu giáo dục mũi nhọn của địa phương. Nghĩa là các trường THCS thông thường sẽ tiếp nhận học sinh theo địa bàn và kế hoạch, không tổ chức thi tuyển ồ ạt như nhiều nơi đã làm. Những trường chuyên, lớp chọn cấp THCS – nếu được cấp thẩm quyền giao nhiệm vụ – vẫn có thể xét tuyển, nhưng phải theo tiêu chí do Sở Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn, bảo đảm công bằng, khách quan, minh bạch và không làm ảnh hưởng đến quyền học tập của học sinh trong độ tuổi trên địa bàn. Cách tiếp nhận học sinh lớp 6 này là sự thỏa hiệp giữa hai nhu cầu: phổ cập và mũi nhọn. Về phía gia đình, nó giảm đáng kể số kỳ thi mà con phải trải qua; về phía địa phương, nó buộc phải tính toán lại mạng lưới trường lớp, không dựa vào việc “lọc” học sinh để giải quyết quá tải.
Dữ liệu, điều phối và kỳ thi lớp 10: hệ thống phải làm việc thay vì đẩy cho phụ huynh
Dự thảo đặt dữ liệu ở vị trí trung tâm: dữ liệu là căn cứ dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô, khả năng tiếp nhận và phương án bố trí học sinh. Việc phân bổ học sinh vào các cơ sở giáo dục sẽ theo kế hoạch tiếp nhận đầu cấp đã được cơ quan quản lý trực tiếp phê duyệt. Nếu số học sinh đăng ký tại một điểm trường vượt khả năng tiếp nhận, hiệu trưởng phải xác định số vượt chỉ tiêu, báo cáo và chủ động điều phối sang phân hiệu, điểm trường khác thuộc cùng cơ sở giáo dục nếu còn chỗ, bảo đảm thuận lợi, an toàn và quyền học tập của học sinh. Một câu nói đáng chú ý trong dự thảo là: “Dự thảo đồng thời quy định thi tuyển vào lớp 10 gồm 2 môn Toán và Ngữ văn, nhằm giảm áp lực thi cử, tạo sự ổn định để học sinh chủ động học tập và giảm nguồn lực tổ chức kỳ thi.” Việc giữ thi nhưng giảm môn cho thấy tư duy cải cách tuyển sinh học sinh không cực đoan: nơi nào cần thi vẫn thi, nhưng thi ít hơn, dựa trên yêu cầu chương trình THCS.
Ý nghĩa với gia đình và trường học: ít thi hơn, nhưng không ít việc hơn
Với phụ huynh, bỏ kiểm tra lớp 1 và điều chỉnh cách tiếp nhận học sinh lớp 6 nghĩa là giảm một loạt cuộc chạy đua luyện thi đầu cấp, đồng thời tăng vai trò của thông tin chính xác về hộ khẩu, dữ liệu dân cư và kế hoạch của địa phương. Với trường học, tuyển sinh đầu cấp mới không còn là chuyện “chọn” học sinh, mà là bài toán tiếp nhận và điều phối: dự báo dân số, chuẩn bị phòng học, giáo viên, rồi phối hợp giữa các điểm trường khi số đăng ký vượt chỉ tiêu. Theo dự thảo, việc tiếp nhận học sinh là một nội dung của quản trị hệ thống giáo dục, gắn với nhu cầu học tập, dân cư, mạng lưới trường lớp và điều kiện thực tế từng địa bàn. Điều đó đòi hỏi địa phương phải chủ động dự báo nhu cầu, chuẩn bị điều kiện và có phương án điều phối, thay vì để thiếu chỗ học rồi mới xử lý. Nếu làm được, cải cách này sẽ biến tuyển sinh đầu cấp từ cuộc thi căng thẳng thành quy trình tiếp nhận có kế hoạch, nơi quyền học tập của trẻ là điểm xuất phát, không phải điểm đến.
