Tối hậu thư với Bombardier: Chủ nghĩa bảo hộ được đẩy tới cực điểm
Tối hậu thư của Tổng thống Donald Trump với Bombardier, đòi nhà sản xuất máy bay Canada phải chuyển sản xuất sang Mỹ nếu muốn tiếp tục bán máy bay vào thị trường này, là một bước leo thang mới của chủ nghĩa bảo hộ trong chiến tranh thương mại Mỹ-Canada, tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng hàng không Bắc Mỹ và quan hệ chính trị hai nước. Đây không phải phát biểu ngẫu hứng trên mạng xã hội, mà là thông điệp chính trị rõ ràng: muốn tiếp cận thị trường Mỹ, hãy mang nhà máy đến Mỹ. Trong bài đăng trên Truth Social ngày 7/9, ông Trump tuyên bố “Không bán máy bay Bombardier ở Mỹ nữa! Sản phẩm của họ không đủ tốt!”, đồng thời yêu cầu Bombardier sản xuất trên đất Mỹ nếu không muốn bị loại khỏi thị trường. Vấn đề không chỉ là một hãng máy bay, mà là quyền lực của Washington đối với mọi doanh nghiệp nước ngoài phụ thuộc vào khách hàng Mỹ.
Bombardier đáp trả: mở rộng hiện diện tại Mỹ thay vì đầu hàng
Thay vì nhượng bộ bằng cách tuyên bố chuyển toàn bộ sản xuất sang Mỹ, Bombardier chọn một đường đi tinh vi hơn: tăng cường hiện diện nhưng không đánh mất căn tính Canada. Hãng vẫn khẳng định kế hoạch tuyển 500 lao động tại Mỹ, bất chấp cảnh báo hạn chế máy bay từ ông Trump giữa lúc căng thẳng thương mại leo thang. Một phần số vị trí này phục vụ trung tâm dịch vụ mới tại Fort Wayne, bang Indiana, dự kiến hoạt động từ giữa tháng 11. Đây là thông điệp kép: Bombardier máy bay Mỹ không hề quay lưng với thị trường Mỹ, nhưng cũng không chấp nhận để Nhà Trắng định đoạt mọi quyết định chiến lược. Bằng chứng là hãng đã có khoảng 3.500 nhân viên, mạng lưới 2.800 nhà cung cấp và nhiều nhà máy, trung tâm dịch vụ khắp nước Mỹ. “Khoảng một nửa trong số 5.100 máy bay Bombardier đang được khách hàng khai thác trên toàn cầu hiện hoạt động tại Mỹ.”
Chuỗi cung ứng hàng không Bắc Mỹ: không dễ bẻ gãy vì một dòng trạng thái
Vấn đề lớn nhất trong lời đe dọa Trump cấm hàng Canada là nó đi ngược thực tế sản xuất hàng không Mỹ: ngành này sống nhờ chuỗi cung ứng xuyên biên giới, không phải những đường biên chính trị. Máy bay Bombardier dùng nhiều linh kiện xuất xứ Mỹ, trong đó có động cơ do Honeywell Aerospace và GE Aerospace sản xuất. Nghĩa là nếu cấm Bombardier, Washington không chỉ trừng phạt một hãng Canada mà còn tự đánh vào các nhà cung cấp Mỹ. Điều này phản ánh mức độ hội nhập sâu của chuỗi cung ứng hàng không Bắc Mỹ, tương tự ngành ô tô, khiến mọi biện pháp hạn chế thương mại đều có nguy cơ dội ngược lên doanh nghiệp Mỹ. Không phải ngẫu nhiên mà một số nghị sĩ Cộng hòa vội vã liên hệ Nhà Trắng để bảo vệ việc làm Bombardier tại bang của họ, đặc biệt ở Kansas – nơi hãng sử dụng khoảng 1.500 lao động. Khi cử tri là kỹ sư, thợ máy hàng không, lập trường “cứng rắn với Canada” bỗng trở nên ít hấp dẫn hơn rất nhiều.
Từ Bombardier đến toàn bộ chiến tranh thương mại Mỹ-Canada
Cuộc đối đầu không chỉ xoay quanh Bombardier máy bay Mỹ, mà phản chiếu cả chiến lược kéo sản xuất về Mỹ của chính quyền Trump và nỗ lực dựng “lằn ranh chủ quyền” của Ottawa. Động thái nhắm vào Bombardier diễn ra khi tranh chấp thương mại giữa hai nước ngày càng căng thẳng, Canada chuẩn bị áp thêm thuế trả đũa với hàng Mỹ và cảnh báo nguy cơ bị biến thành “công ty con” của doanh nghiệp Mỹ trong nhiều ngành. Ottawa lo rằng những yêu cầu từ Washington không dừng ở thuế quan, mà còn can thiệp vào khả năng ký các thỏa thuận thương mại tương lai và cả chính sách về văn hóa, tiếng Pháp, bản sắc quốc gia. Chiến tranh thương mại Mỹ-Canada vì thế đang chuyển từ câu chuyện thuế với gỗ xẻ, nhôm, kali hay năng lượng – những mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến giá nhà, ô tô, nông nghiệp và năng lượng – sang câu hỏi ai có quyền viết luật chơi cho khu vực Bắc Mỹ.
Tiền lệ nguy hiểm cho ngành hàng không và các nhà sản xuất nước ngoài
Điều đáng lo nhất không phải là một lệnh cấm có được thi hành hay không, mà là tiền lệ nó tạo ra cho toàn bộ ngành sản xuất hàng không Mỹ và các nhà sản xuất nước ngoài. Nếu Washington có thể buộc một hãng Canada phải mang dây chuyền sang Mỹ mới được bán hàng, ngày mai yêu cầu tương tự hoàn toàn có thể áp lên doanh nghiệp châu Âu hay châu Á. Ngành hàng không vũ trụ hiện không nằm trong vòng biện pháp trả đũa mới nhất Mỹ áp dụng với Canada, nhưng lời đe dọa nhắm vào Bombardier cho thấy lĩnh vực này không còn “miễn nhiễm” trước chiến tranh thương mại Mỹ-Canada. Canada đang đứng trước một canh bạc: chấp nhận tổn thất kinh tế ngắn hạn để giữ quyền tự quyết dài hạn, hay nhượng bộ để giảm áp lực lên nền kinh tế vốn phụ thuộc nặng vào thị trường Mỹ. Với phần còn lại của thế giới, thông điệp rất rõ: tiếp cận thị trường Mỹ ngày càng đi kèm điều kiện chính trị. Câu hỏi là: có bao nhiêu doanh nghiệp sẵn sàng đánh đổi tự do chiến lược để đổi lấy khách hàng Mỹ, và ở mức nào thì cái giá đó trở nên quá đắt?
