Từ biểu tượng Shohei Ohtani đến thực tế chiều cao nam giới Nhật
Cuộc đua chiều cao nam giới Châu Á là sự thay đổi dài hạn về tầm vóc giữa các quốc gia Đông Á, trong đó chiều cao nam giới Nhật từng tăng mạnh rồi chững lại, trong khi thanh niên Hàn Quốc và Trung Quốc vươn lên dẫn đầu, phản ánh sâu sắc xu hướng chiều cao Châu Á và những thay đổi sinh lý thế hệ gắn với dinh dưỡng, kinh tế và lối sống. Trên sân bóng chày Mỹ, Shohei Ohtani với chiều cao hơn 1,9m tạo cảm giác người Nhật ngày càng cao lớn. Nhưng đó là ảo giác dễ chịu. Dữ liệu chính thức cho thấy chiều cao nam giới Nhật ở độ tuổi 20–30 “chỉ nhỉnh hơn 1,7 mét một chút” và gần như không tăng thêm trong nhiều thập kỷ. Nói cách khác, người Nhật đã ngừng cao lên đúng lúc láng giềng Hàn Quốc, Trung Quốc bước vào giai đoạn bứt phá thể chất. Sự đảo chiều này không chỉ là chuyện vài centimet, mà là dấu hiệu một mô hình phát triển đã tới giới hạn.
Nhật từng dẫn đầu, nay tụt lại trong bản đồ chiều cao Đông Á
Nếu nhìn lại lịch sử, Nhật Bản từng là câu chuyện thành công ngoạn mục về chiều cao. Vào thời Minh Trị, nam giới Nhật thuộc nhóm thấp nhất Châu Á với chiều cao chưa đầy 1,6m. Sau Thế chiến II, kinh tế tăng tốc, dinh dưỡng cải thiện, người Nhật vươn lên thành một trong những dân tộc cao nhất khu vực. Nhưng quỹ đạo đó đã gãy khúc. Theo ước tính, nam thanh niên Nhật 19 tuổi năm 2019 chỉ đạt 172,1cm, thấp hơn khoảng 3–5cm so với đồng lứa Hàn Quốc và Trung Quốc, nơi con số lần lượt là 175,5cm và 175,7cm. Trong 35 năm, nam thanh niên Trung Quốc tăng thêm 8cm, Hàn Quốc tăng 6,8cm, còn Nhật chỉ nhích 1,6cm. Trong khi đó, số liệu khu vực cho thấy nam giới Đông Á nói chung cao trung bình 1,74m, dẫn đầu các vùng Châu Á khác. Nhật vẫn nằm trong vùng “cao nhất”, nhưng không còn là ngôi sao. Đây là sự tụt lại mang tính cấu trúc, không phải biến động tạm thời.
Hàn Quốc và Trung Quốc: tăng trưởng kinh tế biến thành centimet chiều cao
Trong khi Nhật chững lại, Hàn Quốc và Trung Quốc là hai câu chuyện tăng trưởng chiều cao ngoạn mục. Dữ liệu quốc tế cho thấy trẻ em và thanh thiếu niên 5–19 tuổi ở hai nước này có tốc độ tăng chiều cao nhanh nhất thế giới trong 35 năm qua. Đó không phải phép màu di truyền, mà là kết quả trực tiếp của dinh dưỡng dồi dào, y tế công cộng mở rộng và mức sống tăng lên. Theo một phân tích quốc tế, gene chỉ đặt “trần” tiềm năng, còn điều kiện môi trường – từ thịnh vượng kinh tế đến chế độ ăn trong những năm đầu đời – mới quyết định một người có chạm được trần đó hay không. Hàn Quốc là ví dụ rõ nét: đầu thế kỷ 20, phụ nữ nước này chỉ cao trung bình 142cm; sau 100 năm, phụ nữ tăng gần 20cm, nam giới tăng gần 15cm. Sự cất cánh kinh tế đã được chuyển hóa thành chiều cao, như một dạng “cổ tức sinh lý” cho thế hệ mới. Trung Quốc đi theo quỹ đạo tương tự, với mức tăng 8cm ở nam thanh niên trong 35 năm.
Vì sao chiều cao nam giới Nhật chững lại: calo, thai kỳ, giấc ngủ và văn hóa
Điều nghịch lý là Nhật không hề nghèo đi, nhưng chiều cao nam giới Nhật vẫn chững lại. Các nhà phân tích chỉ ra ít nhất ba nhóm nguyên nhân. Thứ nhất là dinh dưỡng: lượng calo nạp vào bình quân đầu người giảm dần sau năm 1995 rồi đi vào ổn định. Trong khi đó, nguồn cung năng lượng hằng ngày ở Hàn Quốc và Trung Quốc cao hơn Nhật tới 760–800 kcal. Khi thế hệ mới lớn lên với khẩu phần “tiết chế”, họ khó đạt tới chiều cao tối đa mà gene cho phép. Thứ hai là thai kỳ và áp lực giữ dáng: các hướng dẫn hạn chế tăng cân khi mang thai để phòng rối loạn huyết áp có thể làm thai nhi phát triển kém. Tỉ lệ phụ nữ trẻ ăn kiêng để nhỏ nhắn càng đẩy nguy cơ trẻ sinh nhẹ cân. Thứ ba là giấc ngủ: trẻ em Nhật từ sơ sinh đến 3 tuổi ngủ trung bình 11,62 giờ/ngày, thấp hơn Trung Quốc (12,49 giờ) và Hàn Quốc (11,9 giờ). Ngủ ít hơn trong giai đoạn vàng phát triển xương là cái giá sinh lý của xã hội áp lực, cạnh tranh sớm. Tất cả cộng lại thành một “cú phanh” chiều cao.
Chiều cao, xã hội thu nhỏ và tương lai sinh lý thế hệ Đông Á
Điều đáng chú ý là sự chững lại chiều cao diễn ra cùng lúc với một xu hướng “thu nhỏ” khác ở Nhật. Một nhà bình luận nhận xét đất nước này đang trở thành một “xã hội thu nhỏ” trên mọi phương diện. Không gian sống co lại với những căn hộ chỉ 5–9m², quán bar đứng quay lại, giới trẻ thu hẹp mạng lưới bạn bè và lựa chọn cuộc sống an toàn, ít va chạm. Khi một dân tộc từng tự hào về đà tăng trưởng nay chấp nhận nhỏ lại cả về tầm vóc lẫn khát vọng, chiều cao ngừng tăng là một biểu hiện hữu hình của sự đổi hướng đó. Về mặt nhân khẩu và sức khỏe, xu hướng chiều cao Châu Á đang phân hóa: Đông Á nói chung cao hơn các vùng khác, nhưng bên trong khu vực, Hàn Quốc và Trung Quốc bứt phá, Nhật chững lại. Thay đổi sinh lý thế hệ – từ centimet chiều cao đến cân nặng sơ sinh, thời lượng ngủ – sẽ tiếp tục định hình mô hình bệnh tật, năng suất lao động và cả cách các xã hội nhìn nhau. Chiều cao không quyết định giá trị con người, nhưng nó kể lại rất rõ câu chuyện phát triển: ai đang tiến lên, ai đã tới ngưỡng và chọn hài lòng với một xã hội nhỏ hơn.
