Đối thoại hạt nhân: đề xuất đáng chú ý giữa lúc căng thẳng gia tăng
Đối thoại hạt nhân là trao đổi giữa các quốc gia sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân nhằm thảo luận nguy cơ phổ biến, giới hạn kho vũ khí và những biện pháp giảm leo thang. Đây là định nghĩa quan trọng khi đề xuất mới của Donald Trump được đưa ra trong bối cảnh lòng tin giữa các cường quốc đang suy yếu.
Theo Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, ngày 10.11, Trump ủng hộ cuộc gặp với Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề Hội nghị cấp cao APEC, nếu cuộc gặp có thể thu xếp. Một nội dung dự kiến là tình hình vũ khí hạt nhân toàn cầu; Trump cho rằng sự phổ biến loại vũ khí này rất nguy hiểm. Đây là tín hiệu ngoại giao đáng hoan nghênh, nhưng chưa phải bước ngoặt: một cuộc gặp chỉ có ý nghĩa nếu ba bên thống nhất được chương trình nghị sự và sẵn sàng chuyển lời nói thành cam kết.
Điện Kremlin cho biết Nga, Trung Quốc và Mỹ đang trao đổi về chương trình nghị sự của cuộc gặp có thể diễn ra. Việc trao đổi mới ở giai đoạn chuẩn bị khiến câu hỏi then chốt vẫn chưa có lời giải: đây sẽ là cuộc thảo luận biểu tượng, hay khởi đầu cho đàm phán kiểm soát vũ khí có mục tiêu cụ thể?
Tín hiệu trái chiều từ Washington làm tăng rủi ro chạy đua
Lời mời đối thoại xuất hiện bên cạnh một thông điệp dễ gây lo ngại. Ngày 30.10, Trump nói đã chỉ thị Bộ Quốc phòng lập tức bắt đầu thử nghiệm vũ khí hạt nhân. Ông giải thích Mỹ không thể là quốc gia duy nhất không thử nghiệm khi vẫn sở hữu kho vũ khí lớn. Tuy nhiên, hiện chưa rõ ông ám chỉ nước nào đã thử nghiệm, cũng như Mỹ dự định thử loại vũ khí nào. Sự thiếu rõ ràng này khiến tuyên bố có thể bị đối thủ xem là tín hiệu răn đe thay vì lời mở đầu cho thương lượng.
Bối cảnh càng nhạy cảm khi Nga thông báo thử nghiệm tên lửa Burevestnik, được mô tả là có tầm bắn không giới hạn. Điện Kremlin khẳng định đó không phải vụ thử hạt nhân và cảnh báo sẽ đáp trả tương xứng nếu Washington vi phạm lệnh tạm dừng thử. Cựu Ngoại trưởng Áo Karin Kneissl nhận định thế giới nhiều khả năng đang chứng kiến một vòng chạy đua vũ trang hạt nhân mới. Trong môi trường thiếu lòng tin, một hành động đơn phương có thể làm suy yếu chính cơ hội đối thoại mà các bên đang thăm dò.
Kiểm soát vũ khí cần cam kết cụ thể, không chỉ cuộc gặp
Lịch sử thử nghiệm của Mỹ cho thấy khoảng cách lớn giữa tuyên bố và khả năng đảo ngược thực tế. Lần cuối Mỹ thử hạt nhân là tháng 9.1992, trong Chiến dịch Julin gồm bảy vụ thử. Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện (CTBT) cấm mọi vụ nổ hạt nhân, dù phục vụ mục đích dân sự hay quân sự; hiệp ước có 187 nước ký nhưng chỉ 178 nước phê chuẩn và thực thi. Mỹ đã ký nhưng chưa phê chuẩn, một điểm yếu khiến lời kêu gọi kiềm chế khó tạo thành khuôn khổ ràng buộc chung.
Bắc Kinh tuyên bố hy vọng Washington tuân thủ CTBT và lệnh tạm dừng thử hạt nhân. Nhưng đối thoại ba bên vẫn đối mặt với các câu hỏi chưa được giải quyết: liệu Nga, Trung Quốc và Mỹ có cùng chấp nhận giới hạn kiểm chứng được; liệu vấn đề thử nghiệm có được tách khỏi các tranh chấp về kho vũ khí; và cuộc gặp có tạo ra cơ chế tiếp nối hay không? Khi chưa có câu trả lời, không nên nhầm thiện chí tổ chức hội nghị với tiến triển kiểm soát vũ khí.
Cơ hội ngoại giao chỉ đáng tin khi đi kèm kiềm chế
Đề xuất Trump thảo luận về Trump vũ khí hạt nhân với lãnh đạo Nga và Trung Quốc có giá trị vì nó thừa nhận vấn đề phổ biến và nguy cơ hủy diệt cần được bàn trực tiếp. Nhưng tính thuyết phục của sáng kiến sẽ phụ thuộc vào sự nhất quán: Washington khó kêu gọi kiểm soát khi đồng thời phát tín hiệu sẵn sàng nối lại thử nghiệm. Mặt khác, phản ứng của Moscow và Bắc Kinh cũng sẽ được đo bằng mức độ sẵn sàng chấp nhận giới hạn có thể kiểm chứng, không chỉ bằng tuyên bố.
Vì vậy, đây chưa thể được xem là bước ngoặt chiến lược. Cuộc gặp nếu diễn ra có thể mở ra một kênh đối thoại hạt nhân cần thiết, nhưng chỉ cam kết cụ thể, minh bạch và có cơ chế theo dõi mới ngăn được vòng leo thang. Nếu thiếu những điều đó, sáng kiến ngoại giao sẽ bị lấn át bởi nghi ngờ và nguy cơ chạy đua vũ trang.
