Từ tham dự sang đồng hành: định nghĩa lại vai trò phụ huynh
Mô hình gắn kết mới giữa phụ huynh và nhà trường là cách tổ chức giáo dục trong đó gia đình không còn chỉ đến dự họp, xem con biểu diễn hay nghe báo cáo, mà trở thành đối tác đồng hành, cùng nhà trường thiết kế, thực hiện và đánh giá các hoạt động học tập, hướng nghiệp và phát triển năng lực, để chất lượng giáo dục được tạo ra từ sự hợp tác phụ huynh – giáo viên – học sinh chứ không chỉ từ nỗ lực một phía. Mấu chốt của mô hình này là chuyển dịch quyền tham gia: từ chỗ phụ huynh là người thụ hưởng sang vị trí người đồng quyết định, đồng thực hiện trải nghiệm của con. Tại một trường phổ thông, ban lãnh đạo đã chủ động đổi tư duy từ “nhà trường tổ chức, phụ huynh tham gia” sang “nhà trường và phụ huynh cùng tạo ra trải nghiệm cho học sinh”. Đây không phải thay đổi kỹ thuật, mà là thay đổi quan hệ quyền lực trong giáo dục.
Niềm tin không xây bằng thông báo: cần trải nghiệm chung
Điểm xuất phát của mọi mô hình gắn kết giáo dục là niềm tin – thứ không thể cứu vãn bằng vài tin nhắn hay công văn gửi về gia đình. Một trường phổ thông đã đối diện thẳng với “điểm nghẽn” niềm tin sau sự cố liên quan đến bếp ăn, khi một bộ phận phụ huynh vẫn chưa yên tâm dù nhà trường đã cải tiến quy trình và điều kiện bán trú. Thay vì phòng thủ bằng thêm thông báo, ban giám hiệu chọn mở cửa bếp ăn, mời phụ huynh cùng con đến trải nghiệm "Love Meal - Bữa trưa yêu thương", trực tiếp ăn, quan sát và tham gia các hoạt động sáng tạo bên bàn ăn; khoảng 300 phụ huynh, học sinh tham gia và 95% phụ huynh đánh giá chương trình từ 4/5 điểm trở lên. Một câu nói đáng trích ở đây là: "Có những khoảng cách không thể rút ngắn bằng một cuộc họp, nhưng có thể được rút ngắn rất nhanh bằng một trải nghiệm cùng nhau". Niềm tin, nếu không được xây bằng trải nghiệm thật, sẽ mãi là lý thuyết trên slide.
Chiến lược cụ thể: trao vai, chia việc, dùng chuyên môn của phụ huynh
Điểm thuyết phục nhất của mô hình hợp tác phụ huynh không nằm ở khẩu hiệu, mà ở cách nhà trường phân vai rất cụ thể. Thay vì giữ phụ huynh ở vị trí khán giả, một hiệu phó đã yêu cầu thiết kế hoạt động sao cho phụ huynh trở thành đồng tổ chức, diễn giả, chuyên gia hướng nghiệp, người chơi thể thao cùng giáo viên và người trực tiếp trải nghiệm với con. Giải thể thao Phụ huynh và Thầy cô là ví dụ sống động: gần 150 phụ huynh được bốc thăm chung đội với giáo viên, không còn thế "đối đầu" mà là "đồng đội", và 97% phụ huynh sau đó cảm thấy gần gũi, thoải mái hơn với giáo viên chủ nhiệm. Ở mảng hướng nghiệp, talkshow "Hành trình ra khơi" thu hút 152 học sinh THPT, 94% đánh giá Tốt hoặc Rất tốt, còn chương trình "Một ngày làm Banker" đưa 30 học sinh đến trải nghiệm thực tế tại ngân hàng, với mức hài lòng 96,7% và chứng nhận "Banker tập sự" cho toàn bộ học sinh tham gia. Từ người thụ hưởng, phụ huynh trở thành nguồn lực chuyên môn, người truyền cảm hứng và đối tác thiết kế trải nghiệm cho học sinh.
Khi hệ thống giáo dục đổi mới: hợp tác phụ huynh trở thành điều kiện
Nếu xem lại bức tranh rộng hơn, sẽ thấy hợp tác phụ huynh không còn là "phần thêm", mà là điều kiện của đổi mới giáo dục. Một địa phương vừa trải qua hợp nhất đơn vị hành chính nhưng vẫn đạt chất lượng giáo dục đại trà và mũi nhọn đáng kể: 114 giải học sinh giỏi quốc gia, tỉ lệ tốt nghiệp THPT 98,07%, điểm thi trung bình đứng thứ 13/34 tỉnh, thành phố. Cùng lúc, địa phương này đặt trọng tâm năm học mới vào chủ đề "Đổi mới tư duy, chuyển biến tích cực, kết quả thực chất", gắn với bộ sách giáo khoa thống nhất, đẩy mạnh giáo dục STEM, STEAM, thí điểm AI tại 142 cơ sở, chuyển đổi số với 100% hồ sơ trực tuyến và học bạ số đạt trên 98%. Trong bối cảnh đó, nếu phụ huynh vẫn bị giữ ngoài cuộc, mọi thay đổi sẽ đứng trước nguy cơ bị hiểu sai, phản ứng chậm hoặc không được ủng hộ. Đổi mới quản trị nhà trường, như lãnh đạo địa phương yêu cầu, không thể dừng ở chuyện quy trình nội bộ; nó phải mở rộng ra cách nhà trường đối thoại và chia quyền với gia đình trong mọi quyết sách liên quan đến học sinh.
Lợi ích ba bên và bài toán nhân rộng mô hình gắn kết giáo dục
Điều thú vị nhất của mô hình gắn kết phụ huynh và nhà trường là lợi ích phân bổ khá công bằng cho cả ba bên. Học sinh có trải nghiệm liền mạch hơn giữa lớp học, gia đình và đời sống nghề nghiệp, khi người lớn xung quanh phối hợp thay vì truyền đi các thông điệp mâu thuẫn. Giáo viên bớt đơn độc, vì phụ huynh không còn chỉ đến phàn nàn hay hỏi điểm, mà cùng đứng ở phía "đồng đội" trong cả giải thể thao lẫn các dự án học tập; khảo sát cho thấy cảm giác gần gũi, thoải mái tăng lên rõ rệt. Phụ huynh về nhà với góc nhìn khác về nhà trường, với các kênh kết nối cụ thể để tham gia thường xuyên trong hướng nghiệp, chia sẻ chuyên môn và phát triển trải nghiệm học sinh. Việc một hiệu phó được ghi nhận bằng giải thưởng cá nhân về OKR xuất sắc không quan trọng bằng việc tư duy "cùng làm" đã chứng minh hiệu quả và được đề xuất nhân rộng như một mô hình gắn kết giáo dục giữa Nhà trường – Phụ huynh – Học sinh. Bài toán tiếp theo không phải "có nên làm" mà là "làm thế nào để mỗi trường biến phụ huynh của mình từ khán giả thành đối tác".
