Hợp tác khoa học quốc tế: từ khẩu hiệu đến cơ hội nghề nghiệp cụ thể
Hợp tác khoa học quốc tế là quá trình các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và trung tâm khoa học ở nhiều nước cùng chia sẻ nguồn lực, chuyên gia, phòng thí nghiệm và đề tài để đồng phát triển tri thức mới, đào tạo nhân lực chất lượng cao và kết nối nhà khoa học trẻ với mạng lưới nghiên cứu toàn cầu, qua đó rút ngắn khoảng cách về trình độ và tạo ra các hướng nghiên cứu liên ngành khó có thể đạt được nếu chỉ làm việc trong phạm vi một quốc gia. Những gì đang diễn ra với VINATOM ICISE và ĐHQGHN – KIST cho thấy khẩu hiệu đã biến thành cấu trúc hợp tác cụ thể. Thỏa thuận hợp tác giữa Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) và Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) được ký tại Hà Nội chiều 25/8/2026, đặt trọng tâm vào nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực và hỗ trợ đội ngũ nhà khoa học trẻ. Song song, ĐHQGHN đã bước từ khung hợp tác cấp tổ chức sang kết nối trực tiếp giữa các nhóm nghiên cứu với Viện Khoa học và Công nghệ Hàn Quốc (KIST) sau thỏa thuận toàn diện ngày 5/11/2025. Hai động thái này không phải những buổi lễ thủ tục; chúng đang định hình lại con đường sự nghiệp của nhà khoa học trẻ Việt Nam.
VINATOM–ICISE: trường học khoa học quốc tế như bệ phóng thế hệ trẻ
Điểm khác biệt quan trọng của hợp tác VINATOM ICISE là nó được thiết kế xoay quanh đào tạo nghiên cứu và hỗ trợ nhà khoa học trẻ, chứ không chỉ là vài dự án chung trên giấy. Hai bên thống nhất hỗ trợ sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà khoa học trẻ thông qua đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu, trao đổi học thuật và phát triển nghề nghiệp. Nếu tận dụng được, đây là bệ phóng hiếm có trong hệ sinh thái khoa học trong nước. ICISE không phải một cái tên mới nhưng nay được gắn trực tiếp với năng lực chuyên ngành của VINATOM trong vật lý hạt nhân, năng lượng cao, lượng tử – quang tử, vật lý y khoa, khoa học vật liệu, đo lường bức xạ và thiết bị hạt nhân. Với gần 200 sự kiện khoa học quốc tế và hơn 45 trường học khoa học chuyên đề đã tổ chức, thu hút khoảng 12.000 nhà khoa học từ hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều người đoạt giải Nobel,"ICISE sẽ phối hợp với VINATOM kết nối các chuyên gia uy tín… tạo cơ hội cho nhà nghiên cứu Việt Nam tiếp cận những hướng nghiên cứu mới và tham gia sâu hơn vào cộng đồng khoa học quốc tế". Các chương trình đào tạo và trường học khoa học quốc tế, nếu được mở rộng đúng như mong muốn của GS Trần Thanh Vân, có thể trở thành nơi nhà khoa học trẻ Việt Nam tìm được người hướng dẫn, nhóm hợp tác và chuẩn mực nghề nghiệp mới.
ĐHQGHN–KIST: kết nối vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược
Trong khi VINATOM ICISE mở rộng cánh cửa ở các lĩnh vực vật lý và năng lượng nguyên tử, trục ĐHQGHN – KIST lại kéo nhà khoa học trẻ Việt Nam vào những lĩnh vực khoa học và công nghệ chiến lược đang định nghĩa tương lai công nghiệp. Phó Giám đốc ĐHQGHN Phạm Bảo Sơn nhấn mạnh hội thảo chung đầu tiên là bước đi cụ thể nhằm kết nối trực tiếp các nhà khoa học hai bên trong 4 lĩnh vực: vật liệu tiên tiến và công nghệ bán dẫn; trí tuệ nhân tạo và hệ thống thông minh; khoa học y sinh và sức khỏe; nông nghiệp bền vững và tài nguyên sinh học. Điều đáng nói là hợp tác khoa học quốc tế này không dừng ở trao đổi học thuật; hai bên chủ động hướng tới dự án nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực trình độ cao, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. KIST có thế mạnh về kinh nghiệm nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ, ĐHQGHN có nền tảng học thuật và mạng lưới phòng thí nghiệm, còn Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam – Hàn Quốc (VKIST) đóng vai trò cầu nối. Mô hình ba bên mở ra khả năng tham gia vào chuỗi giá trị nghiên cứu – công bố – ứng dụng, thay vì chỉ đứng ở khâu thử nghiệm. Đối với nhà khoa học trẻ, đây là lối đi trực tiếp vào các phòng thí nghiệm chung, cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu và những chủ đề như chip neuromorphic, bán dẫn AI, multi-omics, tin sinh học hay khai thác hợp chất sinh học từ tài nguyên tự nhiên.
Tác động lan tỏa: từ phòng thí nghiệm tới cộng đồng và hệ sinh thái nghiên cứu
Hai thỏa thuận hợp tác không chỉ dành riêng cho một nhóm nhỏ nhà khoa học trẻ mà còn có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa. Với VINATOM ICISE, một nội dung đáng chú ý là phối hợp truyền thông, phổ biến kiến thức khoa học và công nghệ; nâng cao nhận thức cộng đồng về ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình; hỗ trợ giáo dục STEM và khơi dậy niềm yêu thích khoa học trong thế hệ trẻ. Điều này cho thấy hợp tác khoa học quốc tế được xem như công cụ để bồi dưỡng nguồn nhân lực tương lai ngay từ phổ thông. Ở phía ĐHQGHN – KIST, kỳ vọng là từng bước hình thành hệ sinh thái nghiên cứu, đổi mới sáng tạo tại Hòa Lạc. Qua đó, các định hướng hợp tác ở cấp tổ chức được kết nối trực tiếp tới từng nhóm nghiên cứu, tạo cơ sở để ý tưởng trao đổi tại hội thảo tiếp tục phát triển thành hoạt động cụ thể. ĐHQGHN đề xuất thúc đẩy mạng lưới phòng thí nghiệm chung, tăng cường trao đổi nhà khoa học, nghiên cứu sinh và học viên cao học, hình thành cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu, duy trì hội thảo thường niên. Nếu các kế hoạch này được triển khai nhất quán, nhà khoa học trẻ sẽ không còn phải "tự bơi" ở từng đơn vị nhỏ mà có thể phát triển trong một hệ sinh thái nơi hợp tác quốc tế là phần bình thường của công việc hằng ngày.
Kết luận: Cần bản lĩnh để bước qua cánh cửa đang mở
Điểm chung của hai thỏa thuận là đều được thiết kế với thời hạn đủ dài và cấu trúc linh hoạt để tạo không gian cho nhà khoa học trẻ Việt Nam: hợp tác giữa VINATOM và ICISE có hiệu lực 5 năm kể từ ngày ký, với các hoạt động cụ thể sẽ được trao đổi và lựa chọn phù hợp với nhu cầu và điều kiện của mỗi bên; hợp tác ĐHQGHN – KIST thì đang chuyển từ thiết lập nền tảng sang giai đoạn các dự án chung, không gian làm việc chung và đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh. Tuy nhiên, cánh cửa mở không tự dẫn tới thành công. Nếu giới nghiên cứu trẻ không chủ động tìm kiếm cơ hội trong các hội nghị, trường học khoa học, chương trình trao đổi hay đề tài chung, hợp tác khoa học quốc tế sẽ dễ bị thu hẹp thành vài hoạt động tượng trưng. Ngược lại, nếu mỗi nhóm nghiên cứu, mỗi nhà khoa học trẻ coi những cấu trúc VINATOM ICISE và ĐHQGHN – KIST là tuyến đường chính để bước vào mạng lưới nghiên cứu toàn cầu, khoa học Việt Nam có thể dịch chuyển từ vai trò "người theo sau" sang đối tác cùng thiết kế chương trình và cùng chia sẻ kết quả. Khi đó, đào tạo nghiên cứu không chỉ là bằng cấp mà là quá trình hội nhập trí tuệ với thế giới.
