Chuẩn bị lớp Một vùng cao: không còn là chuyện “tự xoay xở” của gia đình
Chuẩn bị lớp một cho trẻ em vùng cao là tập hợp các chính sách và hoạt động nhằm củng cố tiếng Việt cho trẻ, cung cấp sách giáo khoa, dụng cụ học tập, hỗ trợ dinh dưỡng và bảo đảm đường đến trường an toàn, để học sinh dân tộc thiểu số học tập không bị hụt hơi ngay từ những ngày đầu bước vào tiểu học. Với học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, một năm học mới thuận lợi bắt đầu từ những điều rất cụ thể: đủ tiếng Việt để theo bài, đủ sách để học, đủ dinh dưỡng để ở lại trường và một hành trình đến lớp an toàn. Điểm đáng chú ý là trước thềm năm học 2026-2027, nhiều địa phương đã chọn đi thẳng vào những rào cản lớn nhất, thay vì trông chờ vào sự tự thích nghi của gia đình và nhà trường. Đây là bước chuyển mang tính quan điểm: coi chuẩn bị đầu cấp là trách nhiệm chính sách, không phải chuyện “may rủi” của từng em nhỏ.
Tiếng Việt cho trẻ: chìa khóa mở cánh cửa lớp Một
Trong giáo dục vùng cao, ngôn ngữ chính là rào cản âm thầm nhưng dai dẳng nhất. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ngôn ngữ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận chương trình giáo dục của học sinh. Khi trẻ vào lớp Một với vốn tiếng Việt hạn chế, việc nghe hiểu yêu cầu của giáo viên, làm bài, nói lên suy nghĩ hay hòa nhập với bạn bè đều trở thành thử thách. Vì thế, các chương trình tăng cường tiếng Việt cho trẻ trước khi vào lớp Một đang được xem như “chìa khóa” bắt buộc phải có. Nghị quyết 22 của Quảng Trị chọn cách hỗ trợ ngay cả giáo viên lẫn học sinh: mỗi giáo viên được 360.000 đồng mua bộ đồ dùng dạy học, trẻ được 310.000 đồng bộ đồ dùng học tập, tiền dạy 150.000 đồng/tiết, tối đa 80 tiết tổ chức trong một tháng Hè. Đây là con số cụ thể cho thấy địa phương coi thời gian chuẩn bị này quan trọng không kém năm học chính khóa.
Đắk Lắk đi thêm một bước khi yêu cầu giáo viên dạy tiếng Việt trước lớp Một phải am hiểu tiếng nói, văn hóa địa phương và biết phương pháp dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai. Chính lựa chọn nhân lực này là điểm tựa ít được nhắc tới nhưng lại quyết định chất lượng hỗ trợ: nếu người dạy không hiểu ngôn ngữ mẹ đẻ, không hiểu nếp sống bản làng, thì việc "tăng cường" chỉ là sao chép sách giáo khoa xuống lứa tuổi mầm non. Trái lại, cách dạy tiếng Việt gắn với trò chơi, tranh ảnh, giao tiếp hằng ngày như đang thực hiện tại xã Lũng Phìn, nơi 17 lớp tăng cường tiếng Việt thu hút hơn 400 trẻ tham gia, cho thấy một hướng đi khác: coi tiếng Việt là cầu nối, không phải rào chắn. Quan điểm ở đây rất rõ: không chờ đến khi trẻ thất bại rồi mới bù đắp, mà chuẩn bị để các em bước vào lớp Một với sự tự tin tối thiểu.
Từ sách giáo khoa đến nội trú biên giới: tháo gỡ chi phí và khoảng cách
Nếu tiếng Việt là điểm nghẽn vô hình thì sách vở, trang cấp nội trú lại là những áp lực hữu hình đè lên vai gia đình vùng cao mỗi dịp năm học mới. Miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027 theo nghị quyết của thành phố Huế giúp giảm đáng kể khoản chi đầu năm và hạn chế tình trạng học sinh miền núi phải dùng sách thiếu hoặc không đồng bộ. Đây không chỉ là hỗ trợ vật chất mà là thông điệp chính sách: trẻ em vùng cao có quyền được bắt đầu năm học với bộ sách đầy đủ như mọi nơi khác. Song song, nhiều tỉnh như Tuyên Quang, Sơn La, Lạng Sơn đã chuẩn hóa danh mục trang cấp cho học sinh trường nội trú xã biên giới, gồm đồng phục, học phẩm hằng năm; chăn, màn, chiếu, đệm, gối và một số vật dụng sinh hoạt cấp một lần mỗi cấp học. Khi danh mục được chuẩn hóa và công khai, nhà trường không còn “tùy nghi” chi tiêu, còn phụ huynh bớt lo mình bị bỏ quên trong những quy định mơ hồ.
Một vấn đề khác thường bị coi là "chuyện đường sá" nhưng thực chất quyết định việc trẻ có thể đi về trong ngày hay phải ở lại trường: khoảng cách. Lào Cai đã đưa ra những ngưỡng rất cụ thể để xác định học sinh không thể đi, về trong ngày: 2 km với tiểu học, 4 km với THCS, 6 km với THPT và giáo dục thường xuyên, đồng thời kết hợp khoảng cách với địa hình để nhận diện các tuyến đường dốc cao, qua suối hoặc nguy hiểm. Cách làm này thừa nhận một sự thật ít khi được nói thẳng: cùng là "2 km", đường núi nguy hiểm không thể so với đường bằng đồng bằng. Khi khoảng cách được đo theo thực tế, việc bố trí nội trú, bán trú, hỗ trợ đi lại mới sát điều kiện sống của học sinh dân tộc thiểu số học tập hằng ngày. Ở đây, các quyết định kỹ thuật đang mang ý nghĩa xã hội: thay vì yêu cầu trẻ vượt qua gian khó một mình, chính sách chấp nhận điều chỉnh để an toàn của các em là ưu tiên.
Dinh dưỡng và chuyên cần: giữ chân học sinh bằng bữa ăn, không bằng khẩu hiệu
Trong những tranh luận về giáo dục vùng cao, người ta dễ nói về chương trình, thi cử, mà quên mất một sự thật giản dị: nếu bụng đói, mọi bài giảng đều trở nên xa lạ. Chính vì vậy, loạt chính sách mới đã xem bữa ăn như yếu tố quyết định khả năng bám trường từng ngày. Nghị quyết 85 của Gia Lai hỗ trợ thêm 160.000 đồng/trẻ mầm non/tháng cho tiền ăn trưa, tối đa 9 tháng; một số nhóm học sinh dân tộc thiểu số bán trú được 700.000 đồng/tháng, và học sinh dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo ở vùng miền núi được 240.000 đồng/tháng, tối đa 9 tháng. Đây là những con số biết nói, chứng minh rằng dinh dưỡng đã được đặt ngang hàng với sách vở trong ưu tiên ngân sách. Đà Nẵng bổ sung sữa tươi cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, cho thấy một cách tiếp cận mềm hơn: bù đắp dinh dưỡng hằng ngày thông qua sản phẩm cụ thể, dễ kiểm soát.
Điều đáng bàn là các khoản hỗ trợ này được tung ra trước khi năm học bắt đầu, không phải như "phao cứu sinh" khi tỷ lệ bỏ học đã tăng. Chỉ thị 31 của Thủ tướng yêu cầu các địa phương chuẩn bị đủ giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị và sách giáo khoa, ưu tiên nguồn lực cho vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới và địa bàn khó khăn. Đồng thời, sách giáo khoa phải bảo đảm đầy đủ trước ngày 15/8; các trường nội trú liên cấp tại xã biên giới thuộc đợt đầu phải hoàn thành trước 30/8 kèm phương án vận hành. Khi thời hạn được ấn định rõ, trách nhiệm không còn chung chung. Câu hỏi quan trọng nhất trong giai đoạn tới sẽ không phải là "đã chi bao nhiêu tiền" mà là: số học sinh ra lớp đúng hạn, tỷ lệ chuyên cần, tình trạng dinh dưỡng, khả năng sử dụng tiếng Việt của trẻ vào lớp Một và số em có nguy cơ bỏ học được giữ lại đã thay đổi ra sao. Nếu những chỉ số đó chuyển biến, hỗ trợ mới thực sự trở thành đầu tư.
Từ Lũng Phìn nhìn rộng ra: khi trường học là không gian bình đẳng ngôn ngữ
Xã Lũng Phìn cho thấy bộ mặt cụ thể của chuẩn bị lớp Một khi được triển khai đến từng bản làng. Những ngày này, tại 3 trường tiểu học trên địa bàn, các lớp làm quen, tăng cường tiếng Việt cho trẻ chuẩn bị vào lớp Một diễn ra sôi nổi; toàn xã đã mở 17 lớp với hơn 400 trẻ tham gia. Tại đây, giáo viên không dạy như giờ chính khóa, mà tạo môi trường để trẻ nghe, nói và dùng tiếng Việt tự nhiên: từ lời chào, giới thiệu bản thân, gọi tên đồ vật, kể chuyện ngắn đến các hoạt động tiền đọc, tiền viết. Phương pháp "học mà chơi, chơi mà học" với trò chơi ngôn ngữ, tranh ảnh, bài hát, câu chuyện giúp giờ học nhẹ nhàng; trẻ được sửa lỗi và khích lệ mỗi khi mạnh dạn dùng tiếng Việt. Trường học nhờ thế trở thành không gian mở rộng vốn ngôn ngữ, nuôi dưỡng sự tự tin, thay vì là nơi trẻ bị soi mói vì không nói sõi tiếng Kinh.
Giáo dục vùng cao vẫn còn nhiều khó khăn: địa bàn rộng, giao thông không thuận lợi, điều kiện kinh tế nhiều gia đình hạn chế; môi trường sử dụng tiếng Việt tại gia đình và cộng đồng chưa đồng đều. Nhưng chính trong bối cảnh đó, các chính sách mới đang hình thành một hệ thống điểm tựa tương đối đầy đủ: từ tiếng Việt cho trẻ, sách giáo khoa, nội trú biên giới, đến dinh dưỡng và an toàn đường đến trường. Với trẻ em dân tộc thiểu số, việc được chuẩn bị tốt về tiếng Việt đồng nghĩa với việc các em có thêm cơ hội tham gia bình đẳng vào các hoạt động học tập. Kết luận ở đây không chỉ là lạc quan: nếu chúng ta coi chuẩn bị đầu cấp là cuộc đầu tư vào bình đẳng ngôn ngữ và điều kiện học tập, thì mọi nghị quyết, quyết định không thể dừng ở mức danh sách hỗ trợ. Chúng phải được đo bằng số phận học tập cụ thể của từng em nhỏ nơi lưng chừng núi.
