Cải lương thế hệ trẻ: vấn đề không nằm ở người xem mà ở cách tiếp cận
Cải lương thế hệ trẻ là câu chuyện về cách một loại hình sân khấu truyền thống, dựa trên âm nhạc truyền thống Việt, kịch bản và diễn xuất, phải thay đổi phương thức tiếp cận, giáo dục và trình diễn để trở nên có ý nghĩa, dễ tiếp nhận và đáng mong đợi đối với học sinh, sinh viên trong thời đại nội dung số và thị hiếu giải trí mới.
Ngày 4.9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, một chương trình lý luận – phê bình về nghệ thuật cải lương được tổ chức với sự tham gia của giới nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà giáo dục và đông đảo học sinh, sinh viên. Chính khung cảnh đó phác họa rõ nghịch lý: khán phòng đông người trẻ, nhưng ngoài đời, cải lương vẫn loay hoay để giữ chân khán giả mới. Sự “đứt gãy” trong tiếp nhận văn hóa giữa các thế hệ, khi trẻ em lớn lên cùng âm nhạc và nội dung số rất khác ông bà cha mẹ, cho thấy vấn đề không phải ở việc người trẻ “quay lưng”, mà ở hệ thống cầu nối đã cũ và thiếu hấp dẫn. Nếu không thay đổi cách mời gọi, cải lương sẽ tiếp tục nói một mình.
Giữ hồn cốt âm nhạc truyền thống Việt, nhưng dứt khoát phải đổi mới
Cải lương vốn mang trong tên gọi tinh thần “cải cách, đổi mới”, nên sợ đổi mới là trái với lịch sử của chính bộ môn này. Điều giới làm nghề lo ngại không phải là đổi mới, mà là đổi mới mù mờ, cắt bỏ bản chất để chạy theo xu hướng. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh âm nhạc – từ hệ thống bài bản đờn ca tài tử tới vọng cổ – là “hạt nhân” tạo nên bản sắc cải lương, giúp nó khác với mọi loại hình sân khấu khác. Âm nhạc ấy gắn với tình huống, xung đột, tâm trạng nhân vật, có thể đẩy kịch tính lên đỉnh điểm và tạo sự giao cảm trực tiếp giữa nghệ sĩ và khán giả.
Tiến sĩ Lê Hồng Phước cảnh báo, muốn đổi mới cải lương, người làm nghề phải “hiểu sâu sắc trước khi thay đổi”; nếu chưa nắm rõ bản chất mà đã sửa thì không còn là cách tân nữa. Nói cách khác, đổi mới cải lương không phải là thay vọng cổ bằng nhạc thị trường, mà là đặt hồn cốt âm nhạc truyền thống Việt vào ngôn ngữ sân khấu, ánh sáng, múa, ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Nếu chỉ chăm chăm vào “mới” mà lơi bỏ hệ thống bài bản và giá trị đã làm nên bộ gen của cải lương, bộ môn này sẽ đánh mất chính mình.
Đưa cải lương vào lớp học: giáo dục âm nhạc cổ truyền là chiến lược, không phải phong trào
Nếu muốn gìn giữ văn hóa trẻ gắn với nghệ thuật truyền thống, cải lương không thể đứng ngoài trường học. Các diễn giả đề xuất một lộ trình rõ ràng: phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, nhà hát và cơ sở đào tạo để xây dựng chương trình trải nghiệm phù hợp từng lứa tuổi, qua đó hình thành công chúng tương lai cho cải lương và âm nhạc truyền thống Việt. Đề án “Nghệ thuật học đường” đang được xây dựng với mục tiêu mỗi học sinh sẽ được tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học, thay vì nhìn nghệ thuật truyền thống như kiến thức ngoại vi khó hiểu.
Ở cấp đại học, giáo dục âm nhạc cổ truyền đang tìm cách lôi kéo người trẻ trở lại. Sân khấu Sen Việt duy trì những suất diễn thử nghiệm để tạo môi trường rèn nghề cho diễn viên trẻ và tham gia liên hoan trong nước, quốc tế. Tiến sĩ – đạo diễn Lê Nguyên Đạt thông tin sẽ mở một lớp dạy cải lương miễn phí vào sáng Chủ nhật tại Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM cho người trẻ yêu thích bộ môn này, đồng thời sẵn sàng tổ chức các suất diễn riêng cho trường học hoặc mang sân khấu vào tận trường để học sinh dễ tiếp cận. Đó là bước đi nghiêm túc: biến cải lương thành trải nghiệm thường xuyên, không phải tiết mục minh họa trong sách giáo khoa.
Sân khấu hiện đại, trải nghiệm gần gũi và vai trò của công chúng trẻ
Để cải lương thế hệ trẻ không dừng lại ở khẩu hiệu, sân khấu phải hiện đại trong hình thức nhưng gần gũi trong nội dung. Ý kiến từ đạo diễn Huỳnh Tấn Phát nhấn mạnh: không thể dàn dựng một vở cải lương lịch sử rồi đưa đồng loạt cho mọi cấp học; phải nghiên cứu tâm lý, nhu cầu và khả năng tiếp nhận của từng nhóm tuổi trước khi dựng vở và chọn cách tổ chức. Điều đó đòi hỏi nhà hát chịu khó “lắng nghe” học sinh, đồng thời kết nối với chương trình giảng dạy để vở diễn trở thành phần nối dài của bài học lịch sử, văn hóa – chứ không phải một buổi xem cho xong.
Ở chiều ngược lại, công chúng trẻ không phải là tập hợp thụ động. Sinh viên tham gia tọa đàm khẳng định họ cần những “chìa khóa” phù hợp để bước vào thế giới cải lương, thay vì bị yêu cầu phải hiểu hết ngay một di sản lâu đời. Trải nghiệm được xem, nghe, gặp nghệ sĩ, thử hát, thử diễn sẽ gợi ra câu hỏi, từ đó kích hoạt nhu cầu tìm hiểu. Khi một sân khấu sẵn sàng dành hơn 200 vé miễn phí cho học sinh, sinh viên trong chương trình cải lương lịch sử và tổ chức các suất diễn riêng theo đăng ký, đó không chỉ là ưu đãi mà là lời mời thế hệ trẻ trở thành “đồng tác giả” tương lai của cải lương.
Từ chính sách đến hành động: nuôi dưỡng lớp nghệ sĩ mới để cải lương không già đi
Không thể có sân khấu cải lương sống khỏe nếu thiếu người làm nghề. Số liệu tuyển sinh tại Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM cho thấy ngành liên quan đến cải lương có chỉ tiêu 14 sinh viên nhưng mới nhận 10 hồ sơ. Con số nhỏ ấy là lời cảnh tỉnh: trong khi nói nhiều về gìn giữ văn hóa trẻ và đưa cải lương vào trường học, chúng ta vẫn chưa tạo đủ sức hút nghề nghiệp để người trẻ yên tâm chọn con đường nghệ sĩ cải lương. Bên cạnh đó, thành phố đang nghiên cứu các chính sách hỗ trợ nghệ thuật truyền thống và sân khấu cải lương, nhưng nếu chính sách chỉ dừng trên giấy, sân khấu sẽ vẫn thiếu nhân lực kế thừa.
Một điểm sáng là đề án “Nghệ thuật học đường” dự kiến được hoàn thiện, lấy ý kiến chuyên gia và triển khai thí điểm trong năm học 2026–2027. Theo định hướng, mỗi học sinh sẽ được tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học, qua đó nâng cao khả năng cảm thụ và ý thức gìn giữ bản sắc. Nhưng để cải lương tiếp tục sống cùng thời đại, cần đi xa hơn: hỗ trợ các sân khấu nhỏ như Sen Việt duy trì hoạt động, khuyến khích lớp học cải lương miễn phí, và tạo cơ chế để nghệ sĩ trẻ có thể sống được với nghề. Khi đó, đổi mới cải lương không còn là khẩu hiệu mà trở thành chuỗi hành động cụ thể, gắn với từng lớp học, từng suất diễn và từng lựa chọn nghề nghiệp của người trẻ.
