Cải lương giữa kỷ nguyên số: áp lực và cơ hội
Cải lương là loại hình nghệ thuật sân khấu ca kịch truyền thống của người Việt, kết hợp lời thoại, ca hát vọng cổ, âm nhạc dân tộc và diễn xuất, trong đó cảm xúc nhân vật được đẩy lên bằng tiếng ca gắn với diễn, tạo nên một thứ ngôn ngữ sân khấu riêng biệt, độc đáo và giàu chiều sâu tâm lý. Trong bối cảnh công nghệ số bùng nổ, khán giả trẻ tuổi đang bị kéo mạnh về phía phim trực tuyến, âm nhạc số, mạng xã hội và trò chơi điện tử, vốn chỉ cần vài thao tác trên điện thoại là có thể tiếp cận. Điều này khiến nghệ thuật cải lương thế hệ trẻ trở thành một bài toán khó: nếu không xuất hiện thường xuyên trong không gian sống, học tập và sinh hoạt của giới trẻ, cải lương sẽ bị xem như “di sản trên kệ” hơn là một nghệ thuật sống động. Sức ép cạnh tranh buộc cải lương phải thay đổi, nhưng câu hỏi lớn là thay đổi thế nào để không đánh mất linh hồn của mình.
Từ hội thảo khoa học đến yêu cầu xây dựng khán giả mới
Ngày 11-9 tại Hà Nội, một hội thảo khoa học về nghệ thuật cải lương Nam – Bắc đã được tổ chức, đặt thẳng vấn đề thành tựu, hạn chế và giải pháp phát triển trong bối cảnh mới. Tại đây, Tiến sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên nhấn mạnh văn hóa, hệ giá trị và chính sách là ba nguồn lực tạo nên “sức mạnh mềm” quốc gia, trong đó nghệ thuật cải lương giữ một vị trí quan trọng. Chính các nhà nghiên cứu, đạo diễn, nghệ sĩ đã chỉ ra thực trạng suy giảm khán giả trẻ tuổi, thiếu lớp kế cận, thiếu không gian biểu diễn ổn định và cơ chế đầu tư, đánh giá xứng đáng. Đạo diễn Nguyễn Thành Hiệp đề xuất phải chuyển từ tư duy “bao cấp để tồn tại” sang “sáng tạo để phát triển”, từ “bảo tồn di sản” sang “làm giàu di sản”, đồng thời xây dựng hệ sinh thái sáng tạo thay vì chỉ quản lý từng đơn vị riêng lẻ. Đây không chỉ là kiến nghị chính sách, mà là lời cảnh báo: nếu cải lương không chủ động thiết kế tương lai cho mình, thị trường giải trí số sẽ làm thay – theo hướng loại bỏ.
Điểm chạm cho người trẻ: trải nghiệm trước, giải thích sau
Trong đời sống thường ngày, vấn đề không phải người trẻ quay lưng với nghệ thuật cải lương, mà là họ thiếu “chìa khóa” để bước vào thế giới đó. Nhiều em chưa từng đặt chân đến một nhà hát đúng nghĩa, chưa được giải thích vì sao nhân vật chuyển từ nói sang ca, hay vì sao cùng một câu vọng cổ mà mỗi nghệ sĩ lại có sắc thái khác nhau. Thạc sĩ Vũ Thị Thanh Huyền đề xuất cách tiếp cận “cho trải nghiệm trước, giải thích sau”: để học sinh trực tiếp xem biểu diễn, vào hậu trường, tìm hiểu phục trang, hóa trang, đạo cụ, âm nhạc và giao lưu với nghệ sĩ. Những mô hình đưa cải lương vào trường học dưới dạng trích đoạn ngắn, cho các em thử mặc áo dài, áo tướng, nghe dàn nhạc, tham quan hậu trường, đã cho thấy người trẻ có thể bị cuốn hút khi họ nhìn thấy chính mình hoặc những vấn đề quen thuộc trong nhân vật. Muốn gieo mầm khán giả mới, cải lương phải hiện diện thường xuyên trong môi trường giáo dục, thay vì chỉ xuất hiện trong vài chương trình biểu diễn mang tính sự kiện.
Trẻ hóa nội dung nhưng giữ chặt ngôn ngữ và âm nhạc
Sai lầm lớn nhất trong quá trình trẻ hóa nghệ thuật cải lương là ưu tiên lớp vỏ công nghệ sân khấu mà coi nhẹ ngôn ngữ và cấu trúc câu chuyện. Theo các nhà nghiên cứu, mỗi thế hệ tiền nhân đều từng làm mới cải lương theo thời đại, tạo nên nhiều phong cách và trường phái khác nhau. Vấn đề không nằm ở việc đổi mới, mà ở chỗ người cách tân có hiểu sâu bản chất loại hình hay không: nếu chưa nắm được nền tảng mà vội phá cấu trúc, cải lương dễ bị biến thành kịch nói, nhạc giao hưởng hoặc một thứ “ca nhạc minh họa”, mất khả năng biểu đạt nội tâm bằng tiếng ca. Yêu cầu “ca trong diễn, diễn trong ca” nhắc rằng âm nhạc truyền thống hiện đại trong cải lương không chỉ là thêm nhạc cụ mới, mà là giữ được sự hòa quyện giữa ca, diễn và tâm lý nhân vật. Trẻ hóa vì thế phải bắt đầu từ kịch bản: xây dựng những câu chuyện hấp dẫn, nhân vật mà người trẻ có thể đồng cảm, trong khi vẫn giữ ngôn ngữ đặc trưng của loại hình – từ lối thoại, cách xuống câu đến tinh thần vọng cổ.
Kết nối di sản âm nhạc với sân khấu đương đại
Trong cuộc tìm đường tới khán giả trẻ tuổi, các nghệ sĩ trẻ đang dùng chính công nghệ để kéo di sản về hiện tại. Internet trở thành công cụ để họ quảng bá di sản văn hóa, giao lưu với người hâm mộ mà không bị giới hạn không gian địa lý, mở ra những cộng đồng yêu cải lương trên nền tảng số. Xu hướng kết hợp vọng cổ với rap, nhạc điện tử, hay hòa trộn nhạc cụ truyền thống và hiện đại, đã tạo nên những trải nghiệm âm nhạc truyền thống hiện đại mà nhiều học sinh chia sẻ là cuốn hút, khi giai điệu chuyển từ vui tươi, hồi hộp đến đau thương, hào hùng. Việc đưa cải lương vào không gian văn hóa, du lịch, các sự kiện cộng đồng cũng là cách để sân khấu không bị gói gọn trong nhà hát, mà bước ra đời sống thường ngày. Tuy nhiên, như các nhà chuyên môn nhắc đi nhắc lại, hiện đại hóa không đồng nghĩa với chạy theo thị hiếu ngắn hạn: nếu cải lương thế hệ trẻ chỉ còn là vài câu “trend” trên nền nhạc điện tử, mà mất đi chiều sâu tâm lý và tiếng ca nội tâm, đó sẽ là sự trẻ hóa đánh mất bản sắc.
