Cải lương đang nói với ai trong thời nội dung số?
Cải lương là loại hình sân khấu tổng hợp kết hợp kịch bản, diễn xuất, âm nhạc, mỹ thuật và kỹ thuật biểu diễn, trong đó âm nhạc dân tộc với vọng cổ và hệ thống bài bản đờn ca tài tử giữ vai trò hạt nhân tạo nên bản sắc riêng và kết nối cảm xúc trực tiếp giữa nghệ sĩ với khán giả trẻ lẫn công chúng truyền thống.
Vấn đề hôm nay không phải người trẻ quay lưng với cải lương, mà là cải lương vẫn đang nói bằng ngôn ngữ của thế hệ trước. Tại một chương trình lý luận, phê bình nghệ thuật tổ chức ngày 4.9 ở Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, nhiều nhà nghiên cứu và đạo diễn cùng chỉ ra khoảng đứt gãy trong tiếp nhận văn hóa giữa các thế hệ: cha mẹ lớn lên cùng lời ru, dân ca; con cái trưởng thành với nền tảng nội dung số và âm nhạc toàn cầu. Nếu cải lương thế hệ mới không chủ động đi tìm người trẻ, nó sẽ tiếp tục sống trong ký ức thay vì đời sống hiện tại.
Đổi mới cải lương: thuộc tính vốn có, không phải phá bỏ bản sắc
Trong chính hai chữ “cải lương” đã có tinh thần sửa đổi, làm mới, cho thấy đây là loại hình vốn sinh ra để vận động cùng thời đại. Nhưng nghịch lý là nhiều thử nghiệm gần đây lại khiến một bộ phận khán giả cảm giác đang xem một loại sân khấu khác, không còn nhận ra hồn cốt. Đó là hậu quả của những cuộc cách tân thiếu hiểu biết sâu về giá trị cốt lõi.
Âm nhạc dân tộc – nhất là vọng cổ và bài bản đờn ca tài tử – được các nhà nghiên cứu nhấn mạnh là trung tâm bản sắc cải lương, không thể bị đẩy xuống vai trò phụ họa cho các yếu tố hiện đại. Theo một diễn giả, muốn cải cách một loại hình nghệ thuật, người thực hiện phải “hiểu sâu sắc trước khi thay đổi”, nếu chưa hiểu mà vội cắt bỏ, sửa đổi thì không còn là cách tân mà là biến dạng. Đổi mới cải lương thu hút trẻ vì thế phải cân bằng hai trạng thái “động” và “tĩnh”: liên tục sáng tạo về cách kể, cách dàn dựng, nhưng giữ lại hệ thống bài bản âm nhạc và tinh hoa đã tạo nên bản sắc.
Giáo dục âm nhạc truyền thống: chiếc cầu nối người trẻ với sân khấu
Cải lương không thể mong người trẻ tự nhiên hiểu và yêu một di sản có lịch sử hơn trăm năm khi trải nghiệm âm nhạc hàng ngày của họ hoàn toàn khác thế hệ cha mẹ. Cần những “chìa khóa” giáo dục âm nhạc truyền thống cụ thể để các em bước vào thế giới cải lương thế hệ mới, thay vì để khoảng cách văn hóa tự nới rộng.
Một hướng đi thiết thực là đưa cải lương vào trường học như hoạt động trải nghiệm nghệ thuật, gắn với nội dung lịch sử, văn hóa, chứ không chỉ là một buổi xem cho xong. Từ góc độ giáo dục, cải lương có thể giúp học sinh hiểu thêm lịch sử, con người Việt Nam và nuôi dưỡng ý thức bảo tồn nghệ thuật dân gian. Thành phố hiện có hơn 1.750 trường, tính cả ngoài công lập là trên 2.000 cơ sở giáo dục các cấp; mục tiêu chung là mỗi học sinh được tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học, trước mắt thí điểm từ năm học 2026-2027. Nếu chương trình này gắn chặt với cải lương, chúng ta đang gieo những hạt giống khán giả tương lai, không chỉ tổ chức vài buổi diễn mang tính phong trào.
Đưa sân khấu vào đời sống học đường: từ xem đến trải nghiệm
Muốn cải lương thu hút trẻ, không thể dừng ở việc đưa các em đi xem một vở diễn rồi kết luận “không ai quan tâm”. Chính người trẻ đã nói thẳng: họ cần được trải nghiệm, được chạm vào âm nhạc, phục trang, đạo cụ, được thử hát và diễn, rồi mới nảy sinh câu hỏi và nhu cầu tìm hiểu. Khi sân khấu biến thành không gian học tập sống động, cải lương thế hệ mới mới có cơ hội trở thành ký ức cá nhân của các em, không chỉ là di sản được nhắc trên sách.
Thực tế, một số học sinh lớp 6, lớp 7 đã chủ động hỏi về những vở diễn phù hợp lứa tuổi, cho thấy vấn đề nằm ở cách tiếp cận, không phải sự “quay lưng”. Một sân khấu đang duy trì hoạt động thử nghiệm đã sẵn sàng mở lớp cải lương miễn phí sáng Chủ nhật cho người trẻ, đồng thời dành hơn 200 vé không thu tiền trong một chương trình cải lương lịch sử diễn ngày 6.9 để học sinh, sinh viên tiếp cận gần hơn. Các nghệ sĩ cũng cho biết họ sẵn sàng tổ chức suất diễn riêng cho trường học hoặc mang sân khấu đến tận trường nếu có đủ số lượng đăng ký. Những động thái này cho thấy khi nghệ sĩ chủ động đi vào trường học, cải lương có thể hiện diện như một phần đời sống, không chỉ tồn tại trên poster.
Nhân lực, khán giả và trách nhiệm lắng nghe thế hệ trẻ
Câu chuyện cải lương thu hút trẻ không chỉ là khán giả, mà còn là đội ngũ kế thừa. Năm nay, ngành đào tạo liên quan đến cải lương tại một trường đại học sân khấu có chỉ tiêu 14 sinh viên nhưng mới nhận được 10 hồ sơ đăng ký, con số ít ỏi cho thấy sức hút nghề chưa tương xứng với tầm quan trọng của bảo tồn nghệ thuật dân gian. Nếu không đào tạo tác giả, nhạc sĩ, diễn viên một cách có lộ trình, việc đổi mới cải lương sẽ thiếu lực lượng thực thi, chỉ dừng lại ở ý tưởng.
Quan trọng hơn, quyền chấm điểm cuối cùng cho mọi thử nghiệm đổi mới thuộc về khán giả, nhất là người trẻ đang sống trong môi trường nội dung số áp lực cạnh tranh liên tục. Theo một phát biểu tại tọa đàm, sân khấu hướng đến học sinh, sinh viên thì phải hiểu người trẻ cần gì và phương thức tiếp nhận của họ ra sao, nghiên cứu kỹ từng cấp học trước khi dàn dựng, thay vì làm một sản phẩm rồi đưa đồng loạt vào trường. Đổi mới cải lương vì thế không thể là quyết định khép kín trong giới làm nghề, mà phải là quá trình đối thoại cởi mở với công chúng: nghe phản hồi, nhìn vào tỷ lệ lấp đầy ghế khán phòng, vào số vé miễn phí được sử dụng hết hay bỏ trống, để biết cải lương đang đứng ở đâu trong đời sống thế hệ mới.
