Công nghệ giáo dục vùng biên: từ khoảng cách đến cơ hội
Công nghệ giáo dục vùng biên là việc đưa hạ tầng số, thiết bị, nền tảng học tập trực tuyến và công cụ trí tuệ nhân tạo vào các trường học xa trung tâm, nhằm giúp học sinh vùng cao tiếp cận tri thức trực quan, đa dạng nguồn học liệu và phương pháp học chủ động, qua đó thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập so với học sinh ở khu vực thuận lợi hơn. Thực tế tại Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Yên Khương, xã biên giới Yên Khương (Thanh Hóa), cho thấy chuyển đổi số giáo dục đang thay đổi cấu trúc lớp học và thói quen học tập của học sinh dân tộc thiểu số. Từ những tiết học có hình ảnh, video, trò chơi tương tác đến bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ trở thành chiếc cầu nối giữa lớp học vùng biên và kho tri thức chung của cả nước. Đây không chỉ là câu chuyện thiết bị, mà là một lựa chọn chiến lược: dùng công nghệ để bù đắp bất bình đẳng về điều kiện học tập, thay vì chấp nhận khoảng cách là điều “tự nhiên” giữa miền núi và đồng bằng.
Từ lớp học “đọc – chép” đến không gian học tập tương tác
Điểm đáng nói nhất trong chuyển đổi số giáo dục tại Yên Khương là sự thay đổi phương pháp dạy – học, chứ không phải số lượng thiết bị. Ban giám hiệu khẳng định, chuyển đổi số không phải là việc đưa thật nhiều thiết bị vào trường học, mà quan trọng hơn là thay đổi cách tổ chức dạy và học. Giáo viên từng bước khai thác học liệu điện tử, hình ảnh, video và các nền tảng tương tác để thay thế một phần cách truyền đạt đơn thuần bằng lời nói. Kết quả là trong các tiết học, thay vì chỉ nghe giảng và ghi chép, học sinh được tiếp cận kiến thức thông qua hình ảnh, video, trò chơi học tập và hoạt động nhóm. Các em không chỉ ngồi nghe mà được quan sát, trao đổi, trả lời, làm việc nhóm và trực tiếp tham gia vào bài học. Một câu nói đáng chú ý của nhà trường là: “Hiệu quả của chuyển đổi số không chỉ thể hiện ở việc học sinh làm đúng thêm một bài tập mà còn ở sự tự tin và khả năng chủ động tìm hiểu kiến thức của các em.” Khi trò chơi tương tác và bài học trực quan xuất hiện, lớp học vùng biên không còn là không gian thụ động mà trở thành nơi học sinh thử, sai, thảo luận và cùng kiến tạo tri thức.
Học sinh vùng cao tiếp cận tri thức trực quan và mở rộng
Với học sinh dân tộc thiểu số ở vùng cao, rào cản ngôn ngữ và thiếu thốn học liệu luôn là hai nút thắt lớn nhất. Một số em còn hạn chế về khả năng diễn đạt bằng tiếng Việt, nên nếu bài học chỉ dựa vào chữ viết và lời giảng thì việc tiếp thu có thể khó khăn hơn. Khi kiến thức được minh họa bằng hình ảnh, âm thanh, video hoặc những tình huống trực quan, các em dễ hình dung và ghi nhớ hơn. Không gian học tập cũng được mở rộng khi công nghệ giúp học sinh tiếp cận các nguồn học liệu bên ngoài sách giáo khoa. Đó chính là bước nhảy chất lượng: học sinh vùng cao tiếp cận tri thức không còn bị giới hạn trong vài chục đầu sách cũ hay kiến thức thầy cô tự soạn, mà có thể chạm tới những bài giảng sinh động, kho tư liệu số rộng mở, và nhiệm vụ học tập được thiết kế trên nền tảng học tập trực tuyến. Từ chỗ còn rụt rè, một số em đã chủ động giơ tay, trả lời câu hỏi và tham gia hoạt động nhóm. Khi một học sinh ở xã biên giới Yên Khương có thể tra cứu, xem video, làm bài tập tương tác giống như bạn bè ở đô thị, chúng ta đang chứng kiến công nghệ giáo dục vùng biên thực sự thu hẹp khoảng cách cơ hội chứ không chỉ làm đẹp phòng học.
Hạ tầng số: nền tảng bắt buộc nhưng chưa đủ
Nhìn vào con số, dễ thấy nỗ lực đầu tư cho công nghệ giáo dục vùng biên: sau khi sáp nhập, Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Yên Khương có 51 cán bộ, giáo viên và 718 học sinh với 27 lớp; trường được trang bị 2 phòng máy tính, 30 tivi thông minh 65 inch tại các phòng học và phòng bộ môn, cùng 1 phòng học thông minh STEM. Nhà trường cũng đã triển khai hồ sơ điện tử trên nền tảng EDU và chuẩn hóa dữ liệu trên cơ sở dữ liệu ngành. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nếu chỉ dừng ở thiết bị, chuyển đổi số giáo dục sẽ nhanh chóng chạm trần. Thiết bị chưa phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu sử dụng; đường truyền internet tại khu vực biên giới có thời điểm chưa ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến những tiết học sử dụng nền tảng trực tuyến. Một vấn đề khác là năng lực công nghệ của đội ngũ chưa đồng đều, giáo viên trẻ dễ tiếp cận công nghệ hơn trong khi một số giáo viên lớn tuổi cần thêm thời gian và hỗ trợ. Điều này cho thấy chuyển đổi số giáo dục không thể chỉ được nhìn từ góc độ đầu tư thiết bị; cùng với hạ tầng, con người và kỹ năng sử dụng công nghệ mới là yếu tố quyết định hiệu quả.
Không để công nghệ trở thành khoảng cách mới
Khi công nghệ tiến vào lớp học vùng biên, nguy cơ xuất hiện “khoảng cách số” mới là điều không thể xem nhẹ: sự chênh lệch giữa những người biết dùng và những người đứng ngoài. Chính vì vậy, nhà trường đã đặt ra bài toán dài hơi: tiếp tục nâng cấp băng thông, phủ sóng internet và Wi-Fi tại các phòng học, phòng chức năng và khu nội trú; đồng thời tăng cường máy tính phục vụ học sinh thực hành. Song song, trường sẽ tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên môn, tập huấn về ChatGPT, Gemini và các phần mềm như Canva, Quizizz, Azota theo hướng thiết thực, để giáo viên có thể áp dụng ngay vào bài dạy. Cách tiếp cận này đáng được nhân rộng: công nghệ giáo dục vùng biên chỉ công bằng khi mọi học sinh đều đủ kỹ năng số để học, và mọi giáo viên đều tự tin tích hợp nền tảng học tập trực tuyến vào bài giảng. Chuyển đổi số giáo dục vì thế không dừng ở việc “đưa công nghệ về vùng biên, tiếp sức hành trình học tập” mà phải đi tiếp một bước: biến công nghệ thành năng lực chung của cả cộng đồng học tập. Khi đó, học sinh vùng cao tiếp cận tri thức không chỉ là khẩu hiệu, mà là thực tế hiển hiện qua từng giờ học tương tác, từng lần tự tin giơ tay phát biểu.
