AI là đòn bẩy, không phải tấm vé tự động
AI trong sản xuất là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào hoạt động công nghiệp để cải thiện năng lực sản xuất, hỗ trợ phát triển sản phẩm và giúp doanh nghiệp tham gia những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng. Cơ hội đang hiện ra khi nhu cầu đối với sản phẩm sản xuất và dịch vụ điện tử liên quan đến AI thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam, cùng Malaysia và Thái Lan. Nhưng nhu cầu thị trường không tự biến nhà máy lắp ráp thành trung tâm công nghệ. Muốn giữ lại nhiều giá trị hơn, doanh nghiệp phải dùng AI gắn với năng lực thiết kế, nghiên cứu, kiểm soát chất lượng và phát triển sản phẩm. Một số giải pháp AI do doanh nghiệp Việt phát triển, như PhởGPT của VinAI và Viettel AI Open Platform, đã từng bước được thương mại hóa. Đây là tín hiệu đáng chú ý, song bước tiến quyết định là đưa công nghệ vào năng lực sản xuất và tạo ra sản phẩm đủ sức cạnh tranh.
Tầm quan trọng của việc chuyển đổi càng rõ khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030. AI có thể giúp doanh nghiệp cải thiện quy trình và mở rộng khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, nhưng lợi ích đó chỉ thành giá trị kinh tế khi doanh nghiệp nội địa đủ sức trở thành nhà cung ứng đáng tin cậy, thay vì đứng ngoài các khâu cốt lõi.
Bắc Ninh có lợi thế FDI, nhưng phải tạo được liên kết
Diễn đàn Công nghiệp Bắc Ninh 2026, do VCCI phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức chiều 4/11, tập trung tìm giải pháp để Việt Nam và Bắc Ninh nâng vị thế trong mạng lưới sản xuất công nghệ cao. Thời điểm này có ý nghĩa: xu hướng đa dạng hóa địa điểm sản xuất và tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng đang mở thêm dư địa thu hút đầu tư. Bắc Ninh có nền tảng đáng kể để đón cơ hội đó: đến hết tháng 9/2026, tỉnh có 3.705 dự án FDI với tổng vốn đăng ký khoảng 52,49 tỷ USD.
Tuy nhiên, thu hút thêm nhà đầu tư chưa đủ để hình thành trung tâm chuỗi cung ứng công nghệ. Mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào công đoạn có giá trị gia tăng cao vẫn hạn chế, còn liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa chưa tương xứng với tiềm năng. Vì vậy, Bắc Ninh cần biến lợi thế hiện diện của các tập đoàn quốc tế thành cơ hội để nhà cung ứng Việt học hỏi tiêu chuẩn, tiếp cận đơn hàng và nâng trình độ công nghệ. Định hướng ưu tiên bán dẫn, điện tử, thiết bị thông minh, công nghiệp hỗ trợ và nghiên cứu – phát triển là hợp lý, miễn là gắn thu hút dự án với việc xây dựng mạng lưới cung ứng có doanh nghiệp trong nước tham gia thực chất.
Nội địa hóa là phép thử cho năng lực thực chất
Muốn đi sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ, doanh nghiệp nội địa cần vượt khỏi vai trò gia công đơn giản để tiến đến sản xuất linh kiện, thiết kế và nghiên cứu. Điều đó đòi hỏi năng lực công nghệ, nhân lực kỹ thuật, quy trình ổn định và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của các tập đoàn toàn cầu. Nghị quyết 10-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa bình quân trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 40–45%, đồng thời có khoảng 10.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng của khu vực FDI. Đây không chỉ là chỉ tiêu về số lượng nhà cung ứng: nếu năng lực sản xuất và công nghệ không được nâng lên, tỷ lệ nội địa hóa khó phản ánh sự gia tăng giá trị thực sự.
AI có thể góp phần thu hẹp khoảng cách bằng cách hỗ trợ doanh nghiệp cải thiện hoạt động và phát triển sản phẩm, nhưng không thay thế được đầu tư vào con người, công nghệ và khả năng kết nối với khách hàng FDI. Bắc Ninh cho biết địa phương đang chú trọng hạ tầng, logistics, năng lượng, hạ tầng số và nguồn nhân lực chất lượng cao để hỗ trợ hệ sinh thái công nghiệp. Đây là hướng đi cần thiết; phần còn lại là tạo ra các kết nối cụ thể để doanh nghiệp Việt có cơ hội chứng minh năng lực trong những công đoạn khó hơn.
Từ thu hút đầu tư đến giữ lại giá trị
Thách thức của Việt Nam không còn chỉ là có mặt trong chuỗi cung ứng công nghệ cao, mà là giữ lại nhiều giá trị hơn từ sự hiện diện đó. Khi tỷ lệ nội địa hóa tăng, năng lực công nghệ được cải thiện và doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào thiết kế, nghiên cứu, phát triển, cơ hội chuyển từ điểm sản xuất, lắp ráp sang trung tâm sáng tạo và phát triển sản phẩm sẽ rõ hơn. AI có thể đẩy nhanh quá trình ấy, nhưng chỉ khi được triển khai cùng mục tiêu nâng năng lực nhà cung ứng và gắn kết họ với các tập đoàn FDI.
Sau diễn đàn, VCCI kỳ vọng các ý kiến và sáng kiến sẽ được tổng hợp, chuyển tới cơ quan chức năng để tháo gỡ khó khăn và tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ cao. Kết quả sẽ không được đo bằng số dự án đầu tư đơn thuần, mà bằng việc doanh nghiệp nội địa có thể đảm nhận thêm bao nhiêu khâu có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao. Kết luận: AI mở cửa, FDI tạo cơ hội, nhưng năng lực doanh nghiệp và tỷ lệ nội địa hóa mới quyết định Việt Nam bước được bao xa.
