Từ lời kêu gọi đến một mạng lưới hành động
Mạng lưới chuyên gia Việt tại Nhật là lực lượng kết nối tri thức, kinh nghiệm nghiên cứu và quan hệ nghề nghiệp ở Nhật Bản với nhu cầu phát triển công nghệ, nhân lực và doanh nghiệp tại Việt Nam. Giá trị của mạng lưới này không nằm ở lời kêu gọi chung chung, mà ở khả năng đưa hai bên tới những chương trình hợp tác có mục tiêu và đầu ra rõ ràng. Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản, chiều 8/11 theo giờ địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam gặp đại diện chuyên gia, trí thức người Việt làm việc trong các lĩnh vực chiến lược. Ông đề nghị mở rộng kết nối chuyên gia Việt Nam và Nhật Bản, trong đó có AI và bán dẫn, để trở thành cầu nối giữa thế mạnh công nghệ của Nhật với nhu cầu phát triển của Việt Nam. Lời kêu gọi này đúng lúc: khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang định hình lại năng lực cạnh tranh, còn công nghệ Việt Nhật đã được xác định là một trụ cột hợp tác mới trong quan hệ song phương.
Lợi thế của chuyên gia là hiểu cả hai hệ sinh thái
Điểm mạnh riêng của chuyên gia Việt tại Nhật không chỉ là năng lực chuyên môn. Nhiều người đã trải qua quá trình từ du học, nghiên cứu đến dẫn dắt nhóm, đào tạo thế hệ kế tiếp và làm việc trong các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc tập đoàn Nhật Bản. Kinh nghiệm ấy giúp họ hiểu cách tổ chức nghiên cứu, phát triển công nghệ và đưa kết quả vào sản xuất — những mắt xích cần thiết để hợp tác không dừng ở hội thảo hay biên bản ghi nhớ. Theo thông tin được nêu tại cuộc gặp, hơn 260 nhà khoa học người Việt ở Nhật giữ vị trí giáo sư, phó giáo sư hoặc tiến sĩ; gần 1.000 chuyên gia được Nhật Bản xếp vào nhóm nhân lực trình độ cao trong chuyên môn, kỹ thuật và quản lý. Quy mô này tạo nền tảng đáng kể, nhưng con số chỉ có ý nghĩa khi mạng lưới được tổ chức để ghép đúng người, đúng đối tác và đúng bài toán. Vai trò cầu nối vì thế phải bao gồm cả tư vấn, kết nối doanh nghiệp và theo dõi việc chuyển giao.
Hợp tác AI Việt Nhật cần đi cùng năng lực ứng dụng
Với AI, hướng đi thuyết phục nhất là ghép năng lực nghiên cứu và kinh nghiệm triển khai của Nhật Bản với nhu cầu Việt Nam về ứng dụng, nhân lực và nâng năng suất. Chuyên gia có thể giúp xác định bài toán phù hợp, kết nối nhóm nghiên cứu hai nước, tư vấn đối tác doanh nghiệp và thiết kế chương trình đào tạo gắn với dự án thật. Như vậy, hợp tác AI Việt Nhật không chỉ là trao đổi tri thức mà còn tạo điều kiện để tri thức được thử nghiệm và sử dụng trong bối cảnh Việt Nam. Cách tiếp cận tương tự có thể mở rộng sang các lĩnh vực được lãnh đạo Việt Nam nêu như kỹ thuật số, công nghệ lượng tử, công nghệ vũ trụ, khoa học biển, y học và sinh học tiên tiến. Tuy nhiên, mạng lưới chuyên gia không thể thay thế chính sách và năng lực hấp thụ trong nước. Muốn dự án tiến triển, cần có đối tác Việt Nam đủ khả năng tiếp nhận, cơ chế phối hợp rõ ràng và liên kết thực chất giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường.
Hợp tác bán dẫn phải gắn với chuyển giao và đào tạo
Trong bán dẫn, hợp tác có triển vọng nhất khi được thiết kế theo những khâu Việt Nam có thể tiếp nhận và phát triển, thay vì chỉ đặt mục tiêu chung về công nghệ cao. Chuyên gia Việt tại Nhật có thể giúp doanh nghiệp và cơ sở đào tạo hai nước tìm đối tác, xác định nhu cầu kỹ năng, kết nối nghiên cứu với sản xuất, đồng thời chỉ ra những điều kiện cần để chuyển giao công nghệ có hiệu quả. Đây là cách biến quan hệ chuyên môn thành năng lực trong nước. Lãnh đạo Việt Nam cũng đề nghị chuyên gia đóng góp khuyến nghị về kết nối Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường; thu hút dự án có hàm lượng công nghệ, giá trị gia tăng cao; thúc đẩy nghiên cứu phát triển, chuyển giao và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Những việc này cần trở thành chương trình tiếp nối cụ thể, với đầu mối phụ trách và mục tiêu có thể đánh giá. Nếu không, lời kêu gọi sẽ khó tạo tác động lâu dài.
Kết luận: Mạng lưới chuyên gia chỉ thực sự thúc đẩy hợp tác AI và hợp tác bán dẫn khi đóng vai trò người kết nối xuyên suốt — từ chọn bài toán, tìm đối tác đến đào tạo và chuyển giao. Việt Nam cần tận dụng kinh nghiệm công nghệ Nhật Bản, đồng thời xây dựng năng lực tiếp nhận trong nước. Đó là con đường thực tế để công nghệ Việt Nhật tạo ra hợp tác sâu hơn, thay vì dừng ở những tuyên bố đầy kỳ vọng.
